Thỏa thuận giữa Mỹ và Iran – văn kiện đầu tiên được ký bởi một Tổng thống Mỹ và một Tổng thống Iran kể từ sau cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979 – đang được những người ủng hộ ca ngợi là “thỏa thuận của thế kỷ”.
Tuy nhiên, đối với các đối thủ của Tehran trên khắp Trung Đông – từ Israel, các quốc gia vùng Vịnh cho đến những phe phái tại Lebanon – đây lại giống như một “lời nguyền của thế kỷ”: một thỏa thuận có thể khiến Iran trở nên an toàn hơn, được quốc tế công nhận nhiều hơn và cuối cùng là có ảnh hưởng lớn hơn trong khu vực.
Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian đã ký thỏa thuận tạm thời hôm thứ Tư trong tuần, chính thức khép lại cuộc chiến kéo dài 3 tháng. Ông Trump lựa chọn cung điện Versailles, bên lề hội nghị thượng đỉnh G7, để ký kết văn kiện này – một địa điểm được nhiều người xem là biểu tượng cho việc tái định hình trật tự quốc tế sau xung đột.
Thỏa thuận gồm 14 điểm kéo dài lệnh ngừng bắn thêm 60 ngày, bao gồm cả Lebanon, nhằm tạo điều kiện cho các cuộc đàm phán về một giải pháp hòa bình lâu dài và xử lý các vấn đề như chương trình hạt nhân của Iran.
“Đối với Washington và Tehran, đây là một thỏa thuận lớn, một ‘thỏa thuận của thế kỷ’ và gần như không còn đường lùi,” nhà bình luận Lebanon Sarkis Naoum nhận định. “Khả năng thành công lớn hơn nhiều so với nguy cơ thất bại. Iran không thể tiếp tục chịu đựng sức ép kinh tế từ các lệnh trừng phạt, còn ông Trump cũng không có động lực để khởi động một cuộc chiến mới.”
Đòn giáng mạnh vào Israel
Nhà phân tích Israel Danny Citrinowicz mô tả thỏa thuận này là một “thảm họa chiến lược”.
Theo ông, điều từng được mô tả là chiến dịch chung giữa Mỹ và Israel nhằm làm suy yếu, thậm chí lật đổ chính quyền Hồi giáo tại Iran, nay lại chuyển thành việc Washington gián tiếp công nhận Tehran.
“Chúng tôi bước vào cuộc chiến với mục tiêu lật đổ chế độ, với sự hậu thuẫn của Mỹ, nhưng cuối cùng Washington lại trao tính chính danh và củng cố chính quyền mà chúng tôi muốn đánh bại,” ông Citrinowicz, chuyên gia nghiên cứu Iran thuộc Viện Nghiên cứu An ninh Quốc gia Israel, nhận định.
Theo ông, thỏa thuận không đáp ứng bất kỳ yêu cầu cốt lõi nào của Israel: không có giới hạn đối với chương trình tên lửa của Iran, không có biện pháp kiểm soát các lực lượng ủy nhiệm của Tehran, cũng không có lộ trình rõ ràng nhằm tháo dỡ các cơ sở hạt nhân Iran.
Ngay cả chiến dịch quân sự của Israel tại Lebanon cũng bị hạn chế bởi khuôn khổ ngừng bắn được xây dựng theo yêu cầu của Iran.
Hệ quả không chỉ mang tính quân sự mà còn là chính trị. Thỏa thuận làm suy yếu lập luận lâu nay của Thủ tướng Benjamin Netanyahu về Iran, đồng thời cho thấy giới hạn ảnh hưởng của ông đối với một tổng thống Mỹ vốn được xem là thân thiện với Israel.
Ông Citrinowicz cho rằng Iran hiện có thêm không gian chiến lược để xoay xở và thỏa thuận này có nguy cơ củng cố vị thế của Tehran trong khi khiến Israel bị cô lập hơn.
“Mọi thứ đều tồi tệ,” ông nói thẳng. “Và có lẽ còn tệ hơn nữa trong thời gian tới.”
Nếu thỏa thuận được duy trì, Iran dường như là bên giành được kết quả thuận lợi hơn: chiến tranh chấm dứt, các lệnh trừng phạt được dỡ bỏ từng phần, xuất khẩu dầu được nối lại và triển vọng nhận hàng trăm tỷ USD cho tái thiết, trong khi hệ thống chính trị hiện tại vẫn được duy trì.
Trong khi đó, Mỹ không đạt được nhiều mục tiêu từng theo đuổi cùng Israel, bao gồm lật đổ giới giáo sĩ cầm quyền, xóa bỏ chương trình hạt nhân Iran và hạn chế ảnh hưởng khu vực của Tehran. Thay vì tái định hình vị thế của Iran, thỏa thuận dường như đã khôi phục vị thế đó.
Mỹ và Israel phát động cuộc chiến chống Iran ngày 28/2, mở đầu bằng chiến dịch ám sát Đại giáo chủ Ayatollah Ali Khamenei, khi đó 86 tuổi, cùng nhiều quan chức cấp cao khác. Cuộc xung đột nhanh chóng lan rộng, khiến hơn 7.000 người thiệt mạng, phần lớn ở Iran và Lebanon, đồng thời đẩy giá năng lượng tăng cao và làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng lương thực tại các nước đang phát triển.
Iran giành lợi thế tại Lebanon
Đối với Lebanon, thỏa thuận này làm cán cân nghiêng về phía Iran, củng cố vai trò của Hezbollah – lực lượng được Tehran hậu thuẫn – đồng thời đưa Lebanon vào khuôn khổ đàm phán Mỹ - Iran rộng lớn hơn, thay vì các cuộc thương lượng trực tiếp giữa Beirut và Tel Aviv.
Thỏa thuận ràng buộc Lebanon vào lệnh ngừng bắn 60 ngày, yêu cầu mọi bên chấm dứt các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận.
Tổng thống Lebanon Joseph Aoun tuần trước cảnh báo rằng Iran không thể thay mặt Lebanon đàm phán các vấn đề liên quan đến lệnh ngừng bắn hay việc Israel rút quân khỏi miền Nam nước này.
Tuy nhiên, các nguồn tin thân cận với Hezbollah lại đưa ra quan điểm hoàn toàn trái ngược. Theo họ, tiến trình Mỹ - Iran giúp nâng vị thế của Lebanon khi đưa nước này trở thành một phần của cuộc thương lượng ở cấp độ cao hơn.
Theo cách nhìn đó, Tehran và Washington có khả năng gây sức ép lên các đồng minh tương ứng – Hezbollah và Israel – để đạt được một giải pháp lâu dài.
Những lo ngại mạnh mẽ nhất hiện xuất phát từ các quốc gia vùng Vịnh, nơi các cuộc tấn công của Iran đã làm lung lay niềm tin vào các cơ chế an ninh vốn tồn tại suốt nhiều thập niên.
Các nước vùng Vịnh đang nổi lên như những bên thua thiệt lớn nhất trong cuộc chiến: họ gần như chỉ đứng ngoài quan sát trong khi những quyết định làm thay đổi môi trường an ninh khu vực được đưa ra, và giờ phải đối mặt với các hệ lụy.
Theo nhiều nguồn tin vùng Vịnh, thỏa thuận đang thúc đẩy sự thay đổi trong tư duy chiến lược của khu vực: niềm tin vào lá chắn bảo vệ của Mỹ suy giảm, Iran được nhìn nhận như một thế lực lâu dài và xu hướng thích nghi, thỏa hiệp với Tehran đang dần thay thế đối đầu trực diện.
Tuy nhiên, chuyên gia Iran Alex Vatanka lại phản đối quan điểm bi quan này.
Theo ông, đây không phải là sự đầu hàng trước Iran mà là lựa chọn ít tệ hại nhất sau nhiều năm áp dụng các biện pháp cưỡng ép không mang lại kết quả.
“Họ đã cố đánh gục Iran bằng sức mạnh quân sự nhưng không thành công,” ông Vatanka, chuyên gia cấp cao tại Viện Trung Đông ở Washington, nhận định. “Giải pháp thay thế có thể là một thảm họa thực sự. Một cuộc chiến rộng lớn hơn có thể tàn phá toàn bộ vùng Vịnh trong nhiều thập niên.”
Theo ông, bài kiểm tra thực sự vẫn còn ở phía trước: việc thực thi thỏa thuận, tiến trình đàm phán hạt nhân chưa ngã ngũ và những phản ứng khu vực mà văn kiện này có thể tạo ra.
“Nó rất lớn, nhưng chưa phải hồi kết,” ông nói. “Đây mới chỉ là sự khởi đầu.”
Israel có thể trở thành nhân tố phá vỡ cuộc chơi
Một số nhà phân tích cho rằng Israel hiện là biến số khó lường nhất.
Dù ít khả năng phá hỏng một tiến trình hòa bình được Tổng thống Trump bảo trợ, họ cảnh báo nguy cơ đó vẫn tồn tại, đặc biệt tại Lebanon.
“Sau cuộc chiến này, Israel đang ngày càng bị cô lập, cả trong khu vực lẫn trên trường quốc tế,” một quan chức Iran giấu tên nhận định.
“Iran đã đạt được điều mình muốn. Chúng tôi không bỏ rơi các đồng minh như Hezbollah. Thậm chí, chúng tôi sẵn sàng rời khỏi bàn đàm phán và quay trở lại chiến tranh vì họ,” một quan chức Iran khác khẳng định.
Theo Reuters
