Loài cây mọc trên những vùng đất mặn kiềm khắc nghiệt ở Tân Cương đang được các nhà khoa học Trung Quốc biến thành nguồn cao su tự nhiên, mở ra khả năng tận dụng đất khó canh tác và giảm sự phụ thuộc vào nguồn cung từ nước ngoài.
Dưới chân dãy Thiên Sơn, tại những vùng đất ven biển mặn và có tính kiềm thuộc Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, một loài cây có vẻ ngoài chẳng khác gì cỏ dại đang thu hút sự chú ý của các nhà khoa học Trung Quốc.
Cây có những bông hoa nhỏ màu vàng và hạt có lớp lông trắng đặc trưng. Nhưng điểm đặc biệt nằm dưới lòng đất: chỉ cần làm gãy rễ, một chất lỏng màu trắng đục giống nhựa sữa sẽ chảy ra. Đó chính là cao su tự nhiên.
Loài cây này được gọi là bồ công anh cao su, hay Taraxacum kok-saghyz.
Tháng trước, các nhà nghiên cứu tại Tân Cương đã thu hoạch 1 tấn rễ khô từ khu đất thử nghiệm rộng 20 mẫu Trung Quốc, tương đương khoảng 1,3 ha, và chiết xuất được 40 kg cao su tự nhiên. Con số này có thể chưa lớn, nhưng ý nghĩa chiến lược của nó lại đáng kể.
Cao su tự nhiên là nguyên liệu quan trọng để sản xuất hàng loạt sản phẩm, từ lốp xe, dây cáp đến găng tay y tế, gioăng làm kín dùng trong hàng không vũ trụ, giày dép và đồ chơi.
So với cao su tổng hợp, cao su tự nhiên có độ bền cao hơn, khả năng chống mài mòn tốt hơn và hoạt động hiệu quả trong phạm vi nhiệt độ rộng hơn.
Trung Quốc tiêu thụ cao su lớn nhất thế giới nhưng phụ thuộc nặng vào nhập khẩu
Trung Quốc hiện là nước tiêu thụ cao su lớn nhất thế giới. Năm ngoái, nước này sử dụng khoảng 7 triệu tấn cao su tự nhiên, tương đương hơn 40% tổng lượng tiêu thụ toàn cầu.
Tuy nhiên, sản xuất trong nước chỉ đáp ứng chưa đến 20% nhu cầu. Điều này khiến Trung Quốc phải phụ thuộc rất lớn vào nguồn cao su nhập khẩu.
Năm 2025, Trung Quốc nhập khẩu khoảng 6,5 triệu tấn cao su tự nhiên dưới nhiều dạng khác nhau, tương đương khoảng một nửa tổng lượng cao su tự nhiên được giao dịch trên thị trường quốc tế.
Gần như toàn bộ cao su tự nhiên trên thế giới hiện nay có nguồn gốc từ cây cao su Brazil. Loài cây này lại chỉ phát triển tốt trong điều kiện khí hậu nhiệt đới.
Đông Nam Á đang cung cấp khoảng 70% cao su tự nhiên của thế giới, trong đó Thái Lan, Indonesia, Việt Nam và Malaysia là những nhà sản xuất chủ lực.
Tại Trung Quốc, những vùng phù hợp để trồng cây cao su chỉ tập trung ở một số khu vực như Hải Nam, Vân Nam và Quảng Đông. Các khu vực này hiện đã gần như khai thác hết quỹ đất phù hợp.
Bồ công anh cao su có thể mở ra một hướng đi khác.
Loài cây được nghiên cứu từ hơn 70 năm trước
Việc nghiên cứu bồ công anh cao su tại Trung Quốc không phải là một dự án mới.
Các nghiên cứu về loài cây này đã bắt đầu từ hơn 70 năm trước. Năm 1951, Tu Zhi, người đầu tiên giữ chức Chủ tịch Học viện Khoa học Nông nghiệp Tân Cương và là thành viên Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), đã dẫn đầu những thí nghiệm đầu tiên nhằm nhân giống loài cây bản địa này.
Tuy nhiên, chương trình sau đó bị đình lại do những hạn chế về thị trường.
Đến năm 2012, Xu Lin, nhà nghiên cứu thuộc CAS, khởi động lại dự án.
Nhưng lúc này, môi trường sống tự nhiên của bồ công anh cao su đã bị thu hẹp đáng kể do quá trình đô thị hóa và chăn thả gia súc quá mức. Cây con cũng thường xuyên bị động vật ăn, khiến các nhà nghiên cứu gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm nguồn hạt giống có khả năng sinh trưởng tốt tại địa phương.
Ngày nay, nhóm nghiên cứu thuộc Học viện Khoa học Nông nghiệp Tân Cương đã xây dựng được một chuỗi nghiên cứu tương đối hoàn chỉnh, bao gồm đổi mới hạt giống, lai tạo giống, kỹ thuật canh tác, phát triển sản phẩm phụ và công nghệ chiết xuất cao su.
Tháng trước, nhóm hợp tác với Đại học Công nghệ Hóa học Bắc Kinh và Đại học Nghề Shihezi xây dựng một dây chuyền chiết xuất thử nghiệm.
Đây được xem là bước tiến quan trọng trong nỗ lực biến một loài cỏ thành nguồn cao su tại Tân Cương.
Lợi thế mà cây cao su truyền thống không có
Zhang Yan, chuyên gia nông nghiệp thuộc nhóm nghiên cứu, nói với truyền thông địa phương rằng cây cao su Brazil cần khoảng 6-7 năm từ khi trồng đến khi có thể bắt đầu khai thác mủ.
Trong khi đó, bồ công anh cao su có thể được gieo trồng, thu hoạch và đưa vào chế biến ngay trong cùng một năm.
Loài cây này cũng có thể được trồng với mật độ cao và áp dụng cơ giới hóa toàn bộ trong khoảng thời gian đó.
Một lợi thế khác nằm ở khả năng thích nghi với điều kiện tự nhiên khắc nghiệt của Tân Cương.
Bồ công anh cao su vốn phù hợp với môi trường khô hạn, mặn, kiềm và có khí hậu tương đối lạnh. Cây con có thể chịu được nhiệt độ xuống tới -5 độ C, trong khi cây trưởng thành có khả năng sống sót ở mức -30 độ C.
Đặc biệt, cây vẫn có thể phát triển trên những vùng đất nhiễm mặn nặng, với độ pH lên tới 8 và hàm lượng muối trên 20 gram/kg.
Điều này đồng nghĩa loài cây này có thể tận dụng những vùng đất biên, vốn rất khó sử dụng cho nông nghiệp thông thường.
Theo Zhang Jichuan, giáo sư tại Đại học Công nghệ Hóa học Bắc Kinh, cao su tự nhiên chiết xuất từ rễ bồ công anh có cùng cấu trúc phân tử với cao su lấy từ cây cao su Brazil.
“Xét về độ đàn hồi, khả năng chống mài mòn và độ bền xé, loại cao su này cũng cho hiệu suất tương đương”, ông nói.
Chỉnh sửa gene giúp tăng hàm lượng cao su lên gần 30%
Trong tự nhiên, hàm lượng cao su trong rễ bồ công anh cao su dao động khoảng 3-12%.
Nhưng các nhà khoa học Trung Quốc đang tìm cách thay đổi giới hạn này.
Nhóm nghiên cứu do Li Jiayang, một viện sĩ CAS, dẫn đầu đã sử dụng công nghệ chỉnh sửa gene để nâng hàm lượng cao su trong rễ lên gần 30%.
Nếu kết quả này có thể được duy trì ổn định trong sản xuất quy mô lớn, năng suất cao su trên mỗi đơn vị diện tích có thể được cải thiện đáng kể.
Theo nền tảng tin tức số Chao News của Trung Quốc đại lục, trong năm nay, bồ công anh cao su đang được thử nghiệm tại nhiều địa điểm ở Tân Cương, bao gồm Kashgar, Altay và Zhaosu, với tổng diện tích hơn 13 ha.
Trong kế hoạch trung và dài hạn, nhóm nghiên cứu muốn mở rộng diện tích trồng lên hơn 1.330 ha.
Mục tiêu không chỉ là tạo thêm nguồn cung cao su tự nhiên cho Trung Quốc mà còn tận dụng những vùng đất mặn, kiềm đang bị bỏ hoang tại khu vực phía bắc Tân Cương.
Nếu dự án tiếp tục đạt kết quả tích cực, một loài cây từng bị xem như cỏ dại có thể trở thành một mắt xích mới trong chuỗi cung ứng cao su của Trung Quốc, giúp nước này giảm bớt sự phụ thuộc vào các vùng trồng cao su nhiệt đới ở nước ngoài.
Theo SCMP
