"Kiểm soát 3 lớp cần được luật hóa rõ hơn"
Ngày 9/8, Quốc hội thảo luận tại hội trường về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Phát biểu thảo luận, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga, đoàn đại biểu Quốc hội Hải Phòng cho rằng cần xác định lại thật chính xác nội hàm khái niệm “xuất bản”, không nên coi nộp lưu chiểu là một bộ phận cấu thành của quá trình xuất bản.
Theo đại biểu, dự thảo Luật quy định "xuất bản" là quá trình tạo thành bản mẫu để in hoặc tạo lập xuất bản phẩm điện tử và thực hiện nghĩa vụ nộp lưu chiểu. Tuy nhiên, về bản chất, các công đoạn như khai thác bản thảo, biên tập, thiết kế, chế bản và quyết định xuất bản mới tạo ra xuất bản phẩm, còn lưu chiểu là nghĩa vụ quản lý nhà nước phát sinh sau khi xuất bản phẩm đã được hình thành.
Đại biểu Nga nói Điều 28 của dự thảo đã quy định lưu chiểu như một chế định độc lập và định nghĩa rất rõ việc nộp lưu chiểu là chuyển xuất bản phẩm hoặc tệp điện tử đến cơ quan quản lý Nhà nước. Nếu tiếp tục đưa nội dung này vào khái niệm "xuất bản" sẽ phát sinh vướng mắc trong việc xác định thời điểm xuất bản phẩm được coi là đã xuất bản, từ đó ảnh hưởng đến quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bỏ nội dung về nộp lưu chiểu khỏi khái niệm "xuất bản" tại Điều 4 và quy định đầy đủ chế định này tại Điều 28.
Ngoài ra, bà Nga cũng tán thành với việc tăng cường kiểm soát đối với những xuất bản phẩm có nội dung đặc thù, nhưng cơ chế kiểm soát 3 lớp cần được luật hóa rõ hơn để vừa chặt chẽ, vừa tránh tạo ra một khoảng thời gian pháp lý không xác định.
Theo bà, những nội dung liên quan đến chủ quyền quốc gia, lịch sử dân tộc, lãnh tụ và những vấn đề đặc biệt nhạy cảm thì cần có cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt hơn. Báo cáo tiếp thu cũng giải trình đây là cơ chế 3 lớp nhằm bảo đảm an ninh văn hóa, tư tưởng.
AI không thể thay thế trách nhiệm của nhà xuất bản, biên tập viên, tác giả
Đại biểu Nguyễn Thái Học, đoàn đại biểu Quốc hội Đắk Lắk đề nghị giữ quy định về phẩm chất chính trị, đạo đức đối với người đứng đầu và cấp phó nhà xuất bản. Theo đại biểu, đây là những tiêu chuẩn quan trọng, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, nhưng bị lược bỏ trong dự thảo.
Đối với công tác thanh tra, kiểm tra, đại biểu dẫn Chỉ thị số 04 của Ban bí thư về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản, trong đó nhấn mạnh yêu cầu tăng cường thanh tra, kiểm tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.
Theo đại biểu, mặc dù dự thảo Luật có đề cập nội dung này nhưng chưa đủ mạnh, chưa bảo đảm tính răn đe. Đại biểu đề nghị bổ sung một điều luật riêng về thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm, bởi thực tế nhiều sai phạm trong hoạt động xuất bản thời gian qua được xác định có nguyên nhân từ việc buông lỏng công tác thanh tra, giám sát.
Thảo luận tại hội trường, nhiều đại biểu đánh giá dự thảo đã bổ sung các quy định thúc đẩy xuất bản điện tử và ứng dụng công nghệ số, song chủ yếu mới dừng ở việc số hóa quy trình nghiệp vụ, chưa hình thành tư duy quản trị dữ liệu.
Đại biểu Nguyễn Thị Sửu, đoàn đại biểu Quốc hội TP Huế và đại biểu Bế Trung Anh, đoàn Đắk Lắk, đề nghị bổ sung quy định về xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia hoặc cơ sở dữ liệu chuyên ngành về hoạt động xuất bản; đồng thời quy định nguyên tắc kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, nhà xuất bản, cơ sở in, đơn vị phát hành và các nền tảng số.
Các đại biểu cũng kiến nghị bổ sung quy định về lưu trữ lâu dài đối với xuất bản phẩm điện tử, bảo đảm an toàn dữ liệu, an ninh mạng và bảo vệ quyền tác giả trong quá trình chuyển đổi số.
Đối với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), nhiều ý kiến cho rằng dự thảo mới chỉ quy định ở mức khái quát. Các đại biểu đề nghị xác định rõ nguyên tắc sử dụng AI và trách nhiệm pháp lý của các chủ thể liên quan, bởi AI chỉ có thể hỗ trợ biên tập, dịch thuật, hiệu đính và xử lý dữ liệu, không thể thay thế trách nhiệm của nhà xuất bản, tổng biên tập, biên tập viên hay tác giả khi xuất bản phẩm xảy ra sai phạm.
3 vòng kiểm soát diễn ra như thế nào?
Giải trình các nội dung đại biểu Quốc hội quan tâm, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết từ thực tế công tác xuất bản thời gian vừa qua cũng như tiếp thu ý kiến của đại biểu, dự thảo luật đã kế thừa quy định tại Khoản 1 Điều 28 của Luật Xuất bản 2012 về việc phải nộp xuất bản phẩm lưu chiểu cho cơ quan quản lý nhà nước chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành.
Đồng thời, bổ sung quy định nhằm kiểm soát chặt chẽ đối với các nhóm nội dung quan trọng, phức tạp, nhạy cảm như viết về: Lãnh tụ, lịch sử dân tộc, chiến tranh cách mạng, danh nhân văn hóa, anh hùng dân tộc, lãnh đạo Đảng, Nhà nước... và giao Chính phủ quy định chi tiết.
Bà Thanh nhấn mạnh việc bổ sung quy định này nhằm hình thành 3 vòng kiểm soát chặt chẽ: Nhà xuất bản thẩm định nội dung, trình cơ quan chủ quản phê duyệt kế hoạch xuất bản; Cơ quan chủ quản xem xét phê duyệt kế hoạch xuất bản; Cơ quan quản lý nhà nước thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu và cho ý kiến trước khi nhà xuất bản ra quyết định phát hành.
Đối với các ý kiến khác của đại biểu chưa thể cập nhật toàn diện, bà Thanh cho biết cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu đầy đủ để tiếp tục phối hợp với các cơ quan của Chính phủ, cơ quan thẩm tra nghiên cứu, hoàn thiện và chỉnh lý dự thảo luật cũng như trong quá trình xây dựng các văn bản dưới luật.
Việc này nhằm bảo đảm tính đồng bộ, khả thi và tổ chức luật một cách hiệu quả, vừa đáp ứng yêu cầu thực tiễn, vừa mang tính định hướng khung cho sự phát triển của xuất bản trong thời gian tới.
