Dùng thuế ép EU về Greenland: Mỹ – châu Âu bất hòa, Nga – Trung Quốc hưởng lợi

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 17/1 về việc sẽ áp mức thuế nhập khẩu bổ sung 10% lên hàng hóa từ tám nước châu Âu (gồm Đan Mạch, Na Uy, Thụy Điển, Phần Lan, Pháp, Anh, Đức và Hà Lan) bắt đầu từ ngày 1/2, và dự kiến sẽ tăng lên 25% từ ngày 1/6 nếu các quốc gia này không nhượng bộ trong tranh chấp liên quan tới Greenland đã gây phản ứng dây chuyền mạnh tại châu Âu.

Phép tính quyền lực kiểu Trump gây phản ứng mạnh

Sau cuộc họp khẩn, Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb và Thủ tướng Petteri Orpo lần lượt công khai khẳng định lập trường, nhấn mạnh các đồng minh phải giải quyết bất đồng bằng luật lệ và đối thoại, bác bỏ việc sử dụng đe dọa hoặc cưỡng ép.

Tổng thống Stubb viết trên mạng xã hội X: Phần Lan nhất quán cho rằng các vấn đề giữa đồng minh phải dựa trên đối thoại và quy tắc chung chứ không phải cưỡng bức. Ông nói thẳng việc Mỹ tăng thuế sẽ gây tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương và có thể dẫn đến một loạt hệ quả tiêu cực. Thủ tướng Orpo cũng viết rằng khi có bất đồng, đồng minh phải xử lý theo chuẩn mực quốc tế chứ không dựa vào đe dọa; ông cảnh báo việc tăng thuế sẽ gây thiệt hại cho cả hai phía.

Nhiều nhà lãnh đạo EU và Ngoại trưởng Na Uy cũng cảnh báo các biện pháp thuế của Mỹ có thể kích hoạt vòng xoáy trả đũa nguy hiểm, làm suy yếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương.

Việc ông Trump đe dọa áp thuế lên Phần Lan và một loạt đồng minh châu Âu, tưởng như chỉ là một đợt tranh chấp thương mại nữa giữa lục địa này và bên kia Đại Tây Dương, nhưng phản ứng dây chuyền từ Bắc Âu đến Brussels cho thấy câu chuyện đã vượt khỏi phạm vi kinh tế. Đây là biểu hiện của sự tái cấu trúc liên minh trong bối cảnh Washington chuyển từ "bảo lãnh an ninh" sang "giao dịch quyền lực".

Trong phép tính quyền lực kiểu Trump, đòn kinh tế được dùng như đòn ngoại giao, và đôi khi là đòn an ninh. Châu Âu coi đó là tín hiệu rủi ro: khi nguyên tắc trong liên minh bị thay bằng mặc cả, thì niềm tin - tài sản quan trọng nhất của NATO - đã trở thành biến số.

Phản ứng của giới lãnh đạo Phần Lan mang nhiều tầng: Tổng thống Alexander Stubb và Thủ tướng Petteri Orpo đều nhấn mạnh: Tranh chấp giữa đồng minh phải được giải quyết bằng quy tắc và đối thoại, không phải bằng đe dọa.

Giọng điệu này cho thấy Phần Lan hiểu rõ Mỹ có thể dùng thương mại như đòn ép liên minh xoay quanh hồ sơ Greenland – NATO – an ninh Bắc Cực.

Các chuyên gia Phần Lan thì nói thẳng điều mà giới ngoại giao thường chỉ tế nhị úp mở: “Chủ quyền không phải thứ có thể trao đổi”. Đây là lời cảnh báo gián tiếp tới giả định rằng lãnh thổ (Greenland) có thể đem mặc cả vì lợi ích an ninh hoặc kinh tế.

Đáng chú ý, Phần Lan vừa mới gia nhập NATO năm 2023–2024. Nhưng chỉ sau hai năm, nước này đã buộc phải đối diện với rủi ro rằng cái được từ an ninh tập thể có thể bị bào mòn bởi chính cơ chế giao dịch tại Washington.

EU lo vòng xoáy tự hủy: thương mại phản tác dụng chiến lược

Cao ủy EU về chính sách đối ngoại và an ninh Kaja Kallas nhận định tranh chấp giữa các đồng minh chỉ làm Trung Quốc và Nga được hưởng lợi. Theo bà, các vấn đề an ninh liên quan Greenland hoàn toàn có thể được thảo luận trong khuôn khổ NATO; còn chiến tranh thuế quan không chỉ gây tổn thất kinh tế mà còn làm lệch trọng tâm mà lẽ ra phương Tây cần tập trung là chấm dứt chiến tranh Nga–Ukraine.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cũng phát biểu trên X rằng toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền là nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế, và EU sẽ hoàn toàn ủng hộ Đan Mạch và người dân Greenland. Bà nhấn mạnh đe dọa áp thuế chỉ làm suy yếu quan hệ xuyên Đại Tây Dương và kéo theo hệ quả nguy hiểm, khó dự đoán.

Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa nói tại cuộc họp báo rằng lập trường bảo vệ luật quốc tế của EU luôn rõ ràng, và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia thành viên là điểm khởi đầu cơ bản; EU sẽ đưa ra phản ứng thống nhất.

Ngoại trưởng Na Uy Espen Barth Eide khi trả lời phỏng vấn đài NRK (Na Uy) cũng nói NATO đã có đồng thuận rộng về tăng cường an ninh ở Bắc Cực và Greenland, nhưng ông nhấn mạnh vấn đề thuế quan không nên bị trộn lẫn với vấn đề an ninh.

Trong phép tính của EU, một “cuộc chiến thuế” nội khối liên minh gần như tự sát, vừa làm suy yếu năng lực tài chính lẫn năng lực răn đe.

Bắc Cực – Greenland: điểm nóng mới của địa chính trị

Thông điệp từ Na Uy nêu đúng điểm nghẽn: đây không chỉ là chuyện thuế, mà là vai trò của NATO ở Bắc Cực.

Theo giới quan sát, hiện có ba xu hướng chồng lên nhau: Thứ nhất, Nga trỗi dậy ở Bắc Cực. Nga xem Bắc Cực là không gian chiến lược mở rộng tự nhiên, từ tàu ngầm đến tuyến hàng hải Bắc Cực mới.

Thứ hai, Trung Quốc kiên trì theo đuổi “cường quốc cận Bắc Cực”. Trung Quốc không có lãnh thổ ở Bắc Cực nhưng tìm chỗ đứng qua việc đầu tư vào Greenland; nghiên cứu địa cực; thăm dò khai thác tài nguyên khoáng sản và tuyến vận tải biển.

Thứ ba, Mỹ muốn “khóa” Greenland trong NATO vì nếu để Bắc Cực thành sân chơi mở, lợi thế an ninh của Mỹ bị giảm. Từ góc nhìn như vậy, việc Mỹ dùng thuế để tạo sức ép là hợp logic trong tư duy quyền lực kiểu Trump: dùng rủi ro kinh tế để buộc đồng minh nhượng bộ về an ninh lãnh thổ.

Cấu trúc liên minh đang đổi từ nguyên tắc sang thương lượng

Thời kỳ Chiến tranh Lạnh, liên minh Mỹ - EU vận hành bằng nguyên tắc an ninh tập thể, không cần mặc cả. Tuy nhiên, dưới thời Donald Trump, liên minh vận hành như hợp đồng: trả tiền phòng thủ, trả giá chính trị và thương mại. Điều này đưa đến rủi ro mang tính trật tự: Nếu NATO không còn được coi là “bảo hiểm an ninh mặc định”, thì mỗi nước sẽ phải tự xây phương án dự phòng, kể cả với Trung Quốc và Nga.

Không phải ngẫu nhiên mà EU mấy năm qua đẩy mạnh các chương trình: “Autonomy chiến lược” (có thể tự đưa ra quyết định lớn về an ninh – kinh tế – công nghệ – ngoại giao mà không phải nghe theo ai), quỹ quốc phòng chung, công nghiệp quốc phòng châu Âu và cơ chế lưu thông khí tài.

Như vậy, ông Trump có thể vô tình đẩy châu Âu sang hướng giảm phụ thuộc Mỹ - đúng điều mà Nga và Trung Quốc muốn.

Trung – Nga hưởng lợi mà không cần ra tay

Điểm thú vị của sự kiện này là Trung Quốc không cần can thiệp và Nga không cần khuấy động; họ chỉ cần đứng ngoài quan sát là giá trị chiến lược đã tăng.

Nếu Mỹ và EU phân tán năng lượng vào thương mại, thuế, tranh cãi Greenland, thì Nga sẽ thuận lợi kéo dài cuộc chiến với Ukraine và Trung Quốc mở rộng về kinh tế – năng lượng – công nghệ, khối BRICS tiếp tục mở rộng, đô la hóa tiếp tục bị đặt dấu hỏi. Tức là lợi ích mà Trung Quốc và Nga được hưởng không phải ở Bắc Cực, mà ở độ lệch ưu tiên chiến lược của phương Tây.

Tóm lại, sự kiện Mỹ - châu Âu “trở mặt” không phải “một pha cãi nhau trong gia đình”, mà là biểu hiện của mô hình mới: Liên minh phương Tây bị kéo từ cấu trúc dựa trên niềm tin sang cấu trúc dựa trên giao dịch.

Trong mô hình này, Mỹ xem ưu tiên quốc gia cao hơn ổn định trật tự, EU xem ổn định trật tự là điều kiện bảo vệ ưu tiên quốc gia, còn Trung Quốc và Nga xem bất đồng phương Tây là tài sản chiến lược. Đó là lý do rất nhiều lãnh đạo châu Âu giờ không sợ Trump “rút khỏi NATO” nữa, mà điều họ sợ hơn là ông Trump ở lại NATO, nhưng biến NATO thành “phiên bản có điều kiện”.

Theo Creaders, ETtoday