Xung đột Nga-Ukraine đã bước sang năm thứ 5, đang chứng kiến sự thay đổi lớn từ cuộc đấu xe tăng bọc thép và pháo binh sang các công nghệ mới như liên lạc vệ tinh, hệ thống không người lái và tình báo thời gian thực. Ai kiểm soát được dòng chảy thông tin sẽ nắm giữ yết hầu của chiến tuyến.
Starlink trong tay người Nga và chiến dịch “khóa van” của SpaceX
Các nhân viên của SpaceX tiết lộ họ đã đặt kết quả của cuộc chiến vào tay các công ty tư nhân. Mặc dù tuyên bố này có vẻ phóng đại trong mấy năm trước, nhưng nó đã trở thành hiện thực rõ ràng trong những tháng đầu năm 2026.
Những diễn biến mới nhất từ mặt trận Kharkov, và chiến dịch "khóa van" trước đó của SpaceX, đã chứng minh rõ ràng tầm ảnh hưởng của liên lạc vệ tinh trong chiến tranh hiện đại.
Đầu tháng 2/2026, SpaceX của Elon Musk đã đạt được thỏa thuận với chính phủ Ukraine để hạn chế việc quân đội Nga truy cập trái phép vào mạng lưới vệ tinh Starlink và bắt đầu vô hiệu hóa các thiết bị đầu cuối ở Ukraine không được đăng ký trên nền tảng liên lạc quân sự DELTA hoặc cổng thông tin dân sự Diia. Một quy tắc mới đã được thêm vào các thiết bị đầu cuối Starlink: chúng sẽ tự động tắt nếu tốc độ di chuyển vượt quá 90 km/giờ, mục đích cụ thể là nhằm ngăn chặn việc lắp đặt chúng trên máy bay không người lái tấn công của Nga.
Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Fedorov đã tuyên bố thiết lập một "danh sách trắng", bổ sung các thiết bị đầu cuối quân sự Ukraine đã được xác minh vào danh sách để tiếp tục hoạt động, đồng thời đưa vào “danh sách đen” từ xa các thiết bị của Nga không được phép sử dụng. Các nguồn tin trong Bộ Tổng tham mưu Ukraine cho biết rằng đến tối ngày 5/2, tất cả các thiết bị Starlink của Nga ở tiền tuyến đã bị chặn liên lạc.
Sự tài tình của chiến dịch này nằm ở khả năng làm tê liệt "hệ thống thần kinh" của đối phương mà không cần động tay động chân. Tại sao quân đội Nga lại choáng váng trước động thái này? Bởi vì mức độ mà quân đội Nga bí mật dựa vào Starlink trong những năm gần đây đã vượt xa dự đoán của bên ngoài. Mặc dù các lệnh trừng phạt của phương Tây nghiêm cấm vận chuyển các thiết bị đầu cuối của SpaceX đến Nga, nhưng Moscow được cho là đã buôn lậu hàng nghìn thiết bị đầu cuối thông qua các nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ và các quốc gia Trung Đông, đặc biệt là Dubai, kích hoạt chúng tại các quốc gia hợp pháp bằng cách sử dụng giấy tờ giả mạo.
Đến cuối năm 2025, quân đội Nga thậm chí đã lắp đặt các anten Starlink trên máy bay không người lái có khả năng tấn công các mục tiêu cách tiền tuyến 80 km. Cách tiếp cận "mượn" này tạm thời lấp đầy những lỗ hổng trong hệ thống liên lạc của quân đội Nga, nhưng nó cũng gieo mầm cho một sự phụ thuộc chết người. Một khi SpaceX quyết định cắt đứt liên lạc, điểm yếu sẽ ngay lập tức bị phơi bày. Ukraine đã theo dõi điểm yếu này trong hai năm, chờ đợi thời điểm này để ra đòn.
Tình trạng tiền tuyến của Nga sau khi bị cắt đứt như thế nào? Theo tờ Wall Street Journal, sau khi Elon Musk cắt đứt quyền truy cập vào Starlink của Nga, quân đội Ukraine đã phát động một cuộc phản công, tái chiếm gần 400 km vuông lãnh thổ - bước tiến lớn nhất của họ trong hơn hai năm qua.
Các chỉ huy Nga mất nguồn cấp dữ liệu video chiến trường theo thời gian thực, và chất lượng liên lạc bị suy giảm. Khi mối đe dọa từ máy bay không người lái giảm bớt, lực lượng Ukraine đã tiến công vào các vị trí của Nga. Quân đội Ukraine ở Zaporizhzhia báo cáo rằng quân đội Nga hoàn toàn không chuẩn bị cho việc mất kết nối Starlink; trong tuần đầu tiên, bộ chỉ huy Nga liên tục trấn an binh lính rằng liên lạc sẽ sớm được khôi phục.
Binh lính Nga, không muốn bỏ cuộc, liên tục khởi động lại các thiết bị đầu cuối của họ, vô tình giúp quân đội Ukraine xác định được vị trí mục tiêu. Tuy nhiên, quân đội Ukraine cũng thừa nhận rằng sau khi mất Starlink, khả năng phối hợp của quân đội Nga đã phục hồi được khoảng 60% so với mức ban đầu, chứng tỏ khả năng phục hồi của quân đội Nga khá nhanh.
Đòn trả đũa của quân đội Nga
Sau khi gánh chịu đòn này, quân đội Nga không thể giữ thái độ thụ động chịu trận. Vào ngày 20/3/2026, các binh sĩ điều khiển máy bay không người lái FPV thuộc Cụm quân "Phương Bắc" của Nga đã phát động một cuộc tấn công quy mô lớn vào các vị trí của Ukraine ở vùng Kharkov. Các binh sĩ, làm nhiệm vụ suốt ngày đêm, đã phát hiện một tháp liên lạc tại một vị trí của Ukraine và phá hủy nó bằng máy bay không người lái FPV, thành công trong việc làm gián đoạn hệ thống chỉ huy và kiểm soát của đối phương bằng đầu đạn nổ mảnh.
Việc Tập đoàn quân số 11 của Nga phá hủy hơn 120 trạm thu phát Starlink của lực lượng Ukraine hồi tháng 4, và việc Quân đoàn hỗn hợp số 6 phá hủy hơn 20 cột anten và trạm mặt đất bằng máy bay không người lái FPV trong vòng một tuần, là sự tiếp nối của cuộc trả đũa công nghệ này. Chiến thuật của quân đội Nga khá dễ đoán: trước tiên trinh sát điện từ khóa mục tiêu vào các tín hiệu điện từ, sau đó một máy bay không người lái mẹ tiếp cận và thả một máy bay không người lái FPV cảm tử để bổ nhào tấn công.
Hệ thống radar "Angelica" do Nga phát triển được cho là có khả năng xác định tọa độ đầu cuối với sai số 60 mét trong phạm vi 10 km và góc quét 180 độ, cho phép "phát hiện và tiêu diệt" kết hợp với máy bay không người lái Lancet. Chuỗi săn lùng này đã được Nga thiết lập từ lâu.
Những điều rút ra từ cuộc chiến Nga-Ukraine
Cuộc đấu trí xoay quanh Starlink đã cung cấp cho tất cả các cường quốc quân sự một bài học sống động về chiến đấu thực tế. Việc internet vệ tinh thương mại đã trao một phần quyền chủ động trong chỉ huy chiến trường cho các chủ sở hữu công ty tư nhân là một thực tế khiến bất kỳ nhà hoạch định quân sự nghiêm túc nào cũng phải cảnh giác.
Việc Elon Musk đơn phương ngừng hoạt động dịch vụ Starlink gần Crimea đã trực tiếp dẫn đến một thất bại trong cuộc phản công của Ukraine hồi năm 2022; Lầu Năm Góc sau đó đã phải trực tiếp mua dịch vụ này, bao gồm cả SpaceX trong hợp đồng. Mặc dù vậy, quyền quyết định vẫn nằm trong tay một công ty ở Thung lũng Silicon.
Trong phán đoán cách đánh tương lai, có vài điểm có tính nguyên tắc cần được nắm vững: Thứ nhất, trong làn sóng hỏa lực đầu tiên khi chiến tranh nổ ra, các trạm thu vệ tinh quỹ đạo thấp, nút liên lạc khẩn cấp và thiết bị kiểu Starlink phải được ưu tiên ngang với radar và trận địa tên lửa phòng không nhằm cắt đứt “góc nhìn Thượng đế” của đối phương trên chiến trường.
Thứ hai, năng lực chống vệ tinh phải mang tính đa tầng: săn diệt bằng UAV FPV mặt đất, gây nhiễu điện tử trên xe cơ động, áp chế bằng năng lượng định hướng và tấn công mềm trên quỹ đạo phải tạo thành một tổ hợp hoàn chỉnh, thay vì chỉ dựa vào một hai “vũ khí át chủ bài”.
Thứ ba, phải chuẩn bị cả phương án đối phương tấn công các vệ tinh của mình: triển khai phân tán, bổ sung mạng nhanh chóng và tăng cường dự phòng liên kết giữa các vệ tinh đều phải được luyện tập thực tế.
Hơn 120 trạm Starlink bị phá hủy ở mặt trận Kharkov nhìn bề ngoài là chiến tích của Nga, nhưng bản chất cho thấy: ai nhìn rõ các điểm nút thông tin trước, người đó sẽ bóp cò trước.
Theo NetEase, Toutiao
