Dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) được xây dựng với mục tiêu mở rộng nguồn hiến, tăng cơ hội điều trị cho người bệnh, đồng thời bổ sung các cơ chế bảo vệ người hiến. Tuy nhiên, quá trình lấy ý kiến về dự thảo đã vấp phải phản ứng khi thông tin tham vấn trẻ em từ 7 tuổi được đưa ra công chúng.
Nhiều ý kiến bày tỏ lo ngại trước việc hỏi ý kiến trẻ em về hiến mô, bộ phận cơ thể người. Sau đó, Cục Quản lý Khám, chữa bệnh đã có văn bản dừng việc khảo sát tại các cơ sở y tế.
Theo đại diện Cục, đơn vị này đề nghị lấy ý kiến tại một số cơ sở khám, chữa bệnh, với nhóm trẻ từ 7 đến dưới 18 tuổi là con của cán bộ, nhân viên y tế, không đặt ra chỉ tiêu số lượng người tham gia. Tuy nhiên, các văn bản của Hội đồng Đội Trung ương gửi tới địa phương lại dẫn chiếu văn bản của Cục Bà mẹ - Trẻ em về việc lấy ý kiến trẻ em đối với dự thảo luật. Cách truyền đạt này khiến phạm vi tham vấn được hiểu rộng hơn so với nhóm đối tượng mà Cục Quản lý Khám, chữa bệnh đề cập, góp phần làm dấy lên phản ứng trong dư luận.
Trước những băn khoăn ngày càng lớn, cơ quan quản lý phải dừng khảo sát tại các cơ sở y tế, còn Bộ Y tế tổ chức họp báo cung cấp thông tin, giải thích rõ hơn về nội dung dự thảo và các cơ chế bảo vệ người hiến.
Thứ trưởng thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh dự thảo phân biệt giữa hiến khi còn sống và hiến sau khi chết; đối với người dưới 18 tuổi hiến khi còn sống, đề xuất chỉ giới hạn hiến một số mô có khả năng tái tạo, không phải lấy những cơ quan bộ phận cơ thể như gan, thận...
Trong môi trường mạng xã hội, những khái niệm chuyên môn dễ bị tách khỏi bối cảnh và nhập làm một. Vì vậy, việc người dân lo ngại khi nghe thông tin trẻ em có thể hiến bộ phận cơ thể người khi đang sống.
Tham vấn trẻ em không thể làm theo cách phong trào, hình thức
Trao đổi với VietTimes vấn đề này, ông Nguyễn Huy Quang, nguyên Vụ trưởng Vụ Pháp chế Bộ Y tế, cho rằng dự thảo luật đã trải qua các bước thẩm định, xem xét theo quy trình xây dựng pháp luật từ Bộ Tư pháp, Chính phủ đến các cơ quan của Quốc hội. Hồ sơ dự án luật có tổng kết thực tiễn, luận cứ khoa học và kết quả nghiên cứu đánh giá tác động; ở các bước thẩm tra, xem xét trước đó, kể cả thảo luận tại Tổ ở Quốc hội đều không xuất hiện phản ứng gay gắt tương tự.
Ông Quang cho rằng cần nhìn lại cách tổ chức lấy ý kiến trẻ em. Tham vấn không đơn giản là đưa ra một câu hỏi rồi yêu cầu trẻ trả lời đồng ý hay không đồng ý, mà trước hết phải xác định rõ nội dung cần hỏi, nhóm tuổi, khả năng nhận thức của trẻ và phương pháp giải thích phù hợp.
Một trẻ 7-8 tuổi khó có thể hiểu đầy đủ những vấn đề phức tạp liên quan đến hiến mô, bộ phận cơ thể người nếu chỉ được hỏi bằng một câu ngắn, thiếu thông tin nền. Việc yêu cầu tất cả trẻ trong một nhóm phải trả lời, nếu có, cũng dễ biến hoạt động tham vấn thành thủ tục hình thức mang tính phong trào thay vì lắng nghe thực chất.
Ông Quang dẫn ví dụ về việc lấy ý kiến tại Khánh Hòa, nơi đặt yêu cầu 100% trẻ em phải được hỏi ý kiến và lưu ý là nếu cách làm thiên về đủ số lượng, đủ quy trình mà không chú trọng khả năng hiểu và phản hồi của trẻ, kết quả thu được khó phản ánh đúng suy nghĩ của các em.
Theo ông Quang, tham vấn trẻ em phải tuân thủ tinh thần của pháp luật về trẻ em, tôn trọng độ tuổi, mức độ trưởng thành và quyền được cung cấp thông tin. Trẻ cần được giải thích bằng ngôn ngữ dễ hiểu, được biết mình đang được hỏi về vấn đề gì và ý kiến của mình sẽ được sử dụng như thế nào.
Đây là yêu cầu đặc biệt quan trọng với một dự thảo liên quan đến cơ thể, sức khỏe và quyền nhân thân của con người.
Cần giải thích rõ hai trường hợp hiến, thay vì để dư luận hiểu nhầm
Một nguyên nhân khác khiến tranh cãi lan rộng, theo ông Quang, là sự hiểu chưa đúng giữa hiến sau khi chết và hiến khi còn sống. Đây là hai trường hợp khác nhau về bản chất, điều kiện và giới hạn pháp lý.
Nếu không được giải thích ngay từ đầu, thông tin về việc mở rộng nguồn hiến ở người dưới 18 tuổi có thể khiến công chúng nghĩ rằng trẻ em có thể hiến các cơ quan như gan, thận khi đang sống.
Ông Quang đề xuất mở rộng nguồn hiến ở người dưới 18 tuổi theo hai hướng. Với trường hợp hiến sau khi chết, dự thảo đề cập việc người dưới 18 tuổi có thể hiến nếu đã đăng ký hoặc có nguyện vọng hiến được thể hiện bằng văn bản và có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo quy định.
Đây là hướng mở rộng nguồn mô, bộ phận cơ thể phục vụ ghép sau khi người hiến đã chết, không phải việc lấy gan, thận hoặc bộ phận cơ thể khác từ một trẻ em đang sống.
Với trường hợp hiến khi còn sống, theo cách ông Quang diễn giải dự thảo, phạm vi được giới hạn rất chặt chỉ ở mô có khả năng tái tạo. Ông nêu các điều kiện về độ tuổi và quan hệ gia đình: Người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi chỉ hiến cho thành viên gia đình; người dưới 15 tuổi chỉ hiến cho cha, mẹ hoặc anh, chị, em.
“Việc hiến chỉ được đặt ra khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, sau khi được tư vấn và có sự đồng ý theo quy định của người đại diện hợp pháp và chính người hiến, cùng các điều kiện chuyên môn cần thiết”, ông Quang nhấn mạnh.
Không phải ai cũng biết mô tái sinh là những mô có khả năng tiếp tục phát triển, tái tạo sau khi được lấy đi. Theo ông Quang, đây có thể là nguồn mô điều trị quan trọng đối với một số bệnh lý nặng về máu, miễn dịch và di truyền. Trong một số trường hợp, trẻ có thể có cơ hội hiến mô phù hợp để cứu cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh, khi đáp ứng đầy đủ điều kiện y khoa và pháp lý.
Điểm cần nhấn mạnh để người dân nắm rõ là dự thảo Luật nghiêm cấm việc hiến thận, gan hay các bộ phận cơ thể khác, mô không có khả năng tái tạo ở trẻ em đang sống.
Theo ông Quang, những giới hạn, điều kiện và cơ chế bảo vệ người hiến phải được thể hiện chính xác trong luật và được giải thích công khai, minh bạch. Các nội dung về độ tuổi, quan hệ gia đình và điều kiện hiến cần được đối chiếu với câu chữ của dự thảo trước khi được truyền thông như quy định pháp lý cuối cùng.
Ông Quang cũng lưu ý luật hiện hành quy định người từ đủ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, mới được hiến mô, bộ phận cơ thể khi còn sống, sau khi chết và hiến xác. Giới hạn này khiến nguồn hiến từ trẻ em dưới 18 tuổi chết não hoặc chết tim (tuần hoàn) chưa được khai thác theo hướng mà dự thảo đang đề xuất nên rất lãng phí nguồn tạng quý hiếm này.
Nếu được thiết kế với điều kiện chặt chẽ, việc mở rộng nguồn hiến sau khi chết có thể đem lại thêm cơ hội sống cho những người bệnh đang chờ ghép, đặc biệt là trẻ em.
Truyền thông phải đi trước một bước, không đợi khủng hoảng mới giải thích
Từ câu chuyện này, ông Quang cho rằng truyền thông chính sách phải được tiến hành trước khi đưa ra tham vấn rộng rãi, chứ không phải đợi dư luận phản ứng mới tổ chức giải thích.
Với một dự thảo liên quan đến quyền nhân thân ở trẻ em và những vấn đề nhạy cảm như hiến mô, bộ phận cơ thể người, cơ quan chủ trì soạn thảo cần khảo sát nhận thức xã hội, cung cấp thông tin nền và giải thích cặn kẽ các phương án chính sách.
Người dân cần được biết vì sao phải sửa luật, những bất cập của quy định hiện hành, dự thảo định mở rộng nguồn hiến đến đâu và các hàng rào bảo vệ người hiến được thiết kế như thế nào. Khi đã hiểu bản chất vấn đề, người dân mới có cơ sở hình thành quan điểm, đóng góp ý kiến có chất lượng và thực chất.
Ông Quang nhìn nhận phản ứng trên mạng xã hội là điều khó tránh khỏi khi thông tin chuyên môn bị tách khỏi bối cảnh. Nhưng trong tình huống đó, cơ quan chủ trì soạn thảo cần nhanh chóng cung cấp thông tin chính thức, phối hợp với chuyên gia, nhà khoa học và báo chí để giải thích thống nhất. Theo ông, Bộ Y tế đã ở thế bị động, chưa chủ động dẫn dắt thông tin ngay từ đầu.
Một chính sách tốt không chỉ nằm ở mục tiêu nhân văn hay những căn cứ khoa học trong hồ sơ. Chính sách còn phải được xã hội hiểu đúng, được xây dựng trên quá trình tham vấn thực chất và có cơ chế bảo vệ đủ rõ để người dân yên tâm. Đối với hiến mô, bộ phận cơ thể người, điều đó càng quan trọng bởi phía sau mỗi quy định là sức khỏe, tính mạng, quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người hiến và hy vọng sống của người bệnh.
Ông Quang cho rằng Quốc hội vẫn cần xem xét thận trọng để có thể thông qua dự án luật, bởi việc sửa đổi đã được đặt ra trong thời gian dài và có ý nghĩa mở rộng cơ hội điều trị, cơ hội sống cho người bệnh, trong đó có trẻ em cần ghép và nếu không được pháp luật cho phép họ sẽ chết.
Nếu còn những nội dung chưa đủ rõ, cơ quan chủ trì soạn thảo cần tiếp tục giải trình, hoàn thiện hoặc có thể xem xét chỉnh sửa theo hướng chỉ cho phép trẻ em từ 15 tuổi đến 18 tuổi được hiến mô tái sinh khi đang sống cho chính bố mẹ, anh, chị, em ruột của mình kèm các điều kiện an toàn về sức khỏe khắt khe thuần túy chuyên môn.
Trong trường hợp cần thiết, có thể lùi việc xem xét Luật này qua kỳ họp Quốc hội tiếp theo để làm rõ các vấn đề còn đang tranh luận thay vì vội vàng xóa bỏ hoặc phủ nhận toàn bộ nỗ lực sửa đổi của cơ quan chủ trì soạn thảo.
Tranh luận gay gắt lần này vì thế không nên chỉ được nhìn như một sự cố truyền thông. Đó còn là lời nhắc rằng, với những chính sách chạm đến quyền nhân thân của con con người, nhất là quyền trẻ em, việc tham vấn phải thực chất và truyền thông phải đi trước một bước.
Một mục tiêu nhân văn chỉ có thể nhận được sự đồng thuận khi người dân hiểu rõ điều gì đang được đề xuất, vì sao cần thiết và những giới hạn nào được đặt ra để bảo vệ con người và vì con người.
