Hàng triệu trẻ em có thể tiếp cận quảng cáo thuốc lá
Tại tọa đàm “Thế hệ người Việt trẻ nói không với thuốc lá” do Báo Nhân Dân tổ chức sáng 27/10, bà Đoàn Thu Huyền, Giám đốc quốc gia Tổ chức Campaign for Tobacco-Free Kids tại Việt Nam, cho biết giai đoạn 2018-2021, nội dung quảng bá các sản phẩm nicotine và thuốc lá mới trên mạng xã hội ghi nhận hơn 3,4 tỷ lượt xem, tiếp cận khoảng 385 triệu người, trong đó có 16 triệu người dưới 18 tuổi.
Bà Đoàn Thu Huyền. Ảnh: Minh Duy.
Theo bà Đoàn Thu Huyền, tiếp thị thuốc lá còn được ngụy trang dưới những nội dung tưởng như không liên quan đến sản phẩm, thông qua người có ảnh hưởng, hoạt động tài trợ và giải trí. Trẻ em vì thế có thể tiếp xúc với thông điệp quảng bá mà không nhận ra mình đang bị tác động bởi hoạt động tiếp thị.
Không chỉ trên mạng, môi trường bán lẻ cũng đặt ra những nguy cơ. Nghiên cứu Tiny Targets năm 2021 tại khu vực quanh 240 trường học ở Hà Nội và TP.HCM ghi nhận trung bình 13 điểm bán thuốc lá trong bán kính 100 m quanh mỗi trường.
Trong số các điểm bán được khảo sát, 57,6% trưng bày thuốc lá ở tầm mắt trẻ em, 27,9% đặt thuốc lá gần kẹo, bánh ngọt hoặc đồ chơi trẻ em.
Ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, nhấn mạnh cần chuyển từ tư duy xử lý hậu quả sang chủ động phòng ngừa, từ kiểm soát sản phẩm sang bảo vệ con người.
Theo ông, bảo vệ trẻ em không thể chỉ dừng ở cung cấp thông tin về tác hại thuốc lá mà cần kết hợp các biện pháp pháp luật, quản lý thị trường, kiểm soát quảng bá và hạn chế khả năng tiếp cận sản phẩm.
Đặc biệt, cần tăng trách nhiệm của các nền tảng số trong phát hiện, ngăn chặn, xử lý nội dung vi phạm; giám sát hoạt động kinh doanh thuốc lá trên mạng và trang bị cho trẻ em kỹ năng nhận diện quảng cáo trá hình.
Trách nhiệm này cần sự phối hợp của cơ quan quản lý, nền tảng số, doanh nghiệp, nhà trường và các tổ chức xã hội.
Bịt khoảng trống pháp lý với thuốc lá mới
Cùng với kiểm soát quảng cáo, tiếp thị, hoàn thiện quy định pháp luật đối với thuốc lá mới là vấn đề được các đại biểu đề cập.
Ông Nguyễn Hồng Ngọc, Phó Vụ trưởng Vụ Văn hóa-Xã hội, Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, cho biết trong dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, khái niệm nguyên liệu thuốc lá trong chưa bao gồm các chất không chứa nicotine được sử dụng chuyên dùng cho sản phẩm thuốc lá.
Theo ông Ngọc, đây có thể là khoảng trống cần nghiên cứu bổ sung. Một số ý kiến cũng đề nghị xem xét quy định cấm đối với sản phẩm có thiết kế của thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.
Vấn đề đặt ra là làm thế nào để quy định pháp luật bao quát được sản phẩm thay đổi tên gọi, cấu tạo hoặc được kinh doanh dưới dạng linh kiện, nguyên liệu riêng lẻ.
TS Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam, nhấn mạnh nicotine là chất gây nghiện mạnh, đặc biệt có hại đối với trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai và thai nhi. WHO đánh giá cao việc Việt Nam cấm thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng, đồng thời khuyến nghị luật sửa đổi cần bao quát cả các bộ phận, linh kiện của sản phẩm.
Bà Angela Pratt cũng lưu ý cần thận trọng trước những tuyên bố cho rằng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng ít gây hại hơn thuốc lá điếu hoặc có thể giúp cai thuốc lá, bởi các bằng chứng về tác động lâu dài của nhiều sản phẩm vẫn tiếp tục được cập nhật.
Đổi mới cảnh báo sức khỏe trên bao bì
Một nội dung khác được đề cập tại tọa đàm là nâng cao hiệu quả cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá.
PGS.TS Lê Thị Thanh Hương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Y tế công cộng, cho biết tỷ lệ người hút thuốc chú ý đến cảnh báo sức khỏe trên bao bì giảm từ 91,1% năm 2015 xuống 80% trong điều tra năm 2024 tại 37 tỉnh, thành phố.
Theo bà, sáu hình ảnh cảnh báo được sử dụng từ năm 2013 đến nay chưa được thay đổi, dù pháp luật quy định thay đổi mẫu cảnh báo định kỳ hai năm một lần. Bà đề xuất tăng diện tích cảnh báo lên ít nhất 85%, đổi mới hình ảnh định kỳ và in số tổng đài tư vấn cai thuốc lá miễn phí trên bao bì.
Báo cáo cũng dẫn một thử nghiệm trên 1.010 người hút thuốc tại Việt Nam, công bố năm 2026, cho thấy cảnh báo chiếm 85% diện tích bao bì với hình ảnh phóng to giúp nâng cao nhận thức về một số nguy cơ bệnh tật so với bộ cảnh báo hiện hành.
Các ý kiến tại tọa đàm cho thấy bảo vệ trẻ em trước tác hại của thuốc lá đòi hỏi giải pháp đồng bộ: hoàn thiện pháp luật, kiểm soát tiếp thị trên môi trường số, hạn chế tiếp cận sản phẩm và đổi mới truyền thông sức khỏe.
Quan trọng hơn, các quy định cần đi kèm cơ chế giám sát và thực thi hiệu quả, để trẻ em không phải tự mình chống đỡ trước những hình thức quảng bá ngày càng tinh vi.
