Trước sự quan tâm của dư luận đến Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (gọi tắt là Luật hiến mô, tạng), nhất là phần liên quan đến trẻ em, chiều 27/10, Bộ Y tế đã tổ chức họp báo, dưới sự chủ trì của Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan.
Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết dự thảo không cho phép người dưới 18 tuổi hiến bộ phận cơ thể khi còn sống, nhưng xem xét cho phép hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu và đáp ứng đầy đủ các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên.
Theo dự thảo, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi có thể hiến mô tái sinh, trừ máu và các thành phần máu, cho thành viên gia đình. Người dưới 15 tuổi chỉ được hiến loại mô này cho cha mẹ đẻ hoặc anh, chị, em ruột. Người hiến phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập và có sự đồng ý của chính mình cùng cha mẹ hoặc người giám hộ.
Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, đề xuất này xuất phát từ nhu cầu ghép mô, tạng ở trẻ em, đồng thời tham khảo các nguyên tắc của WHO và kinh nghiệm quốc tế.
Bộ Y tế sẽ tiếp tục nghiên cứu, hoàn thiện các điều kiện bảo vệ, trong đó có khả năng thu hẹp phạm vi người nhận mô hiến từ trẻ dưới 15 tuổi theo hướng chỉ giới hạn trong quan hệ anh, chị, em ruột.
GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó Giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết bệnh viện đã thực hiện 57 ca ghép gan cho trẻ em, trong đó 50 ca nhận gan từ người hiến sống, chủ yếu là bố mẹ, và 7 ca từ người chết não.
Nhu cầu điều trị cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo hiện rất lớn. Mỗi năm trẻ em cần khoảng 55 ca ghép gan và 60 ca ghép thận; khoảng 200 bệnh nhi đang chờ ghép gan theo ước tính của cơ quan soạn thảo.
Với ghép gan, bác sĩ có thể lấy một phần gan của người hiến sống để ghép cho trẻ. Tuy nhiên, không phải loại tạng nào cũng có thể áp dụng phương pháp này.
“Không thể lấy tim từ người hiến sống hay chia một trái tim để ghép cho nhiều người”, GS Định phân tích.
Theo ông, nếu pháp luật cho phép hiến tạng sau khi chết não ở người dưới 18 tuổi với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt, nguồn tạng hiến sẽ có thêm cơ hội đến với những bệnh nhi đang chờ ghép.
Đây cũng là cách giảm sự phụ thuộc vào người thân phải hiến tạng khi còn sống, trong khi vẫn bảo đảm cơ hội điều trị cho trẻ mắc bệnh nặng.
Tế bào gốc có thể giúp trẻ thoát phụ thuộc truyền máu
Việc mở rộng nguồn hiến tế bào gốc tạo máu cũng được các chuyên gia đánh giá có ý nghĩa đối với một số bệnh nhi mắc bệnh hiểm nghèo.
GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, dẫn ví dụ trẻ mắc bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia). Với những trường hợp bệnh nặng, trẻ có thể phải truyền máu định kỳ khoảng 20 ngày một lần. Ghép tế bào gốc tạo máu từ người thân phù hợp có thể giúp trẻ giảm hoặc chấm dứt tình trạng phụ thuộc vào truyền máu.
Trong một số trường hợp, máu cuống rốn của em bé sinh sau được lưu trữ để ghép cho anh, chị ruột. Khi cần thiết, bác sĩ có thể kết hợp thêm tế bào gốc từ tủy xương nếu đáp ứng các điều kiện an toàn và tương hợp.
Ghép tế bào gốc tạo máu còn được sử dụng trong điều trị bệnh bạch cầu cấp, suy tủy xương, thalassemia, rối loạn miễn dịch bẩm sinh và một số bệnh rối loạn chuyển hóa bẩm sinh. Với một số bệnh nhi, đây có thể là cơ hội điều trị mang tính quyết định.
Tuy nhiên, dự thảo chỉ cho phép trẻ hiến mô tái sinh trong những trường hợp cụ thể, khi không có người hiến trưởng thành phù hợp; không cho phép trẻ đang sống hiến các loại mô không tái sinh như võng mạc, củng mạc hay van tim.
Lấy ý kiến trẻ là cần thiết nhưng chưa đủ
PGS.TS Dương Đức Hùng, Giám đốc BV Việt Đức, đơn vị ghép tạng hàng đầu trong cả nước, cho biết: Dù có sự đồng ý hiến, thì khi nhận tạng hay ghép tạng, yêu cầu chuyên môn trước tiên của các bác sĩ phải là không ảnh hướng đến sức khoẻ, tương lại của trẻ.
Từ góc độ bảo vệ quyền trẻ em, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng lấy ý kiến trẻ trong quá trình xây dựng pháp luật là yêu cầu bắt buộc, nhưng phải có phương pháp phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức.
Trẻ cần được giải thích đầy đủ để hiểu vấn đề, tiếp nhận thông tin chính xác và bày tỏ nguyện vọng một cách độc lập, trung thực.
Theo ông, ngay cả khi trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, quyết định hiến mô vẫn phải đáp ứng các điều kiện chuyên môn và cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt, tránh ảnh hưởng đến sức khỏe và sự phát triển lâu dài của trẻ.
Ông Nam đề xuất bên cạnh hội đồng chuyên môn y khoa độc lập, cần có sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội có kinh nghiệm làm việc với trẻ. Những người này có thể đánh giá liệu nguyện vọng hiến có thực sự tự nguyện hay chịu tác động từ sự lôi kéo, dụ dỗ hoặc ép buộc của người khác.
Đây là vấn đề đặc biệt đáng lưu ý khi người thân của trẻ mắc bệnh hiểm nghèo. Trong hoàn cảnh đó, trẻ có thể chịu áp lực tâm lý, cảm thấy phải hiến mô để cứu người thân mà chưa hiểu đầy đủ những hệ quả có thể xảy ra với chính mình.
Theo ông Nam, sự phản đối hoặc không đồng ý của trẻ phải được tôn trọng ở bất cứ thời điểm nào.
WHO ủng hộ mở rộng cơ hội, với điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt
Bà Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam, ủng hộ Việt Nam mở rộng cơ hội hiến, ghép mô, tạng ở trẻ em, với điều kiện lợi ích tốt nhất của trẻ được đặt lên hàng đầu và các cơ chế bảo vệ phải đủ nghiêm ngặt.
Theo bà, Australia cho phép người chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện, đi kèm sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế giám sát chặt chẽ. Một số quốc gia khác cũng có cách tiếp cận tương tự.
Bên cạnh việc mở rộng nguồn hiến, dự thảo luật cũng đề xuất tăng cường kiểm soát để ngăn chặn mua bán, ép buộc hiến mô, tạng.
Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, các biện pháp gồm yêu cầu có sự đồng ý của trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ; xây dựng quy trình tư vấn độc lập; đồng thời bổ sung các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn việc lợi dụng quan hệ giám hộ, nuôi con nuôi để lấy mô, bộ phận cơ thể của người chưa thành niên.
Đối với hiến sau khi chết, dự thảo quy định phải có đăng ký hiến hoặc có nguyện vọng hiến trước khi chết, đồng thời có sự đồng ý của người đại diện theo quy định. Việc xác định chết não hoặc chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập thực hiện, bảo đảm khách quan và không bị chi phối bởi hoạt động điều trị, vận động hiến hay lấy, ghép.
