Mỗi độ thu về, hoa sữa lại khiến Hà Nội chia thành hai phe: Người yêu mùi hương nồng nàn, xem đó là dấu hiệu của mùa thu và một phần ký ức không thể thiếu; người chỉ mong mùa hoa chóng qua vì mùi hương quá đậm đặc, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.
Với những người sống trên các tuyến phố trồng hoa sữa dày đặc, mùi hương không chỉ thoảng qua khi đi dạo, mà còn có thể len vào nhà, phòng ngủ và nơi làm việc suốt nhiều ngày. Có người cảm thấy ngột ngạt, đau đầu hoặc khó chịu khi tiếp xúc với mùi quá nồng. Sự bất tiện kéo dài trong môi trường sống là điều không thể bỏ qua.
Hoa sữa không có lỗi. Đây là loài cây có giá trị cảnh quan, gắn với thơ ca, âm nhạc và ký ức của nhiều thế hệ người Hà Nội. Vấn đề nằm ở cách quy hoạch và quản lý cây xanh đô thị.
Một loài cây có thể phù hợp khi trồng trong công viên hoặc khuôn viên rộng, nhưng lại trở thành bất tiện nếu được trồng quá dày trên tuyến phố hẹp, sát cửa sổ nhà dân hoặc nơi tập trung đông người.
Khi đó, mùi hương vốn được yêu thích có thể trở nên nồng gắt, khiến những người không thích ứng được rất khổ.
Sở Xây dựng Hà Nội đã rà soát những nơi hoa sữa trồng quá dày, nghiên cứu cắt tỉa chùm hoa và dịch chuyển một phần cây đến vị trí phù hợp. Từ ngày 16/10, thành phố bắt đầu cắt tỉa 992 cây trên 13 tuyến đường, phố nhằm giảm mùi hương nồng.
Đây là cách tiếp cận có trọng tâm, thay vì đánh đồng tất cả cây hoa sữa trên toàn thành phố. Việc điều chỉnh không đồng nghĩa với phủ nhận giá trị của loài cây này, càng không có nghĩa Hà Nội phải xóa bỏ hoa sữa khỏi ký ức của mình.
Giữ gìn cây xanh không có nghĩa là giữ nguyên mọi cây ở mọi vị trí, bất kể tác động đến đời sống cư dân. Cũng không phải cứ có phản ánh là phải chặt bỏ cây. Điều cần thiết là đánh giá từng địa điểm, xem xét mật độ, khoảng cách với nhà dân và điều kiện không gian để lựa chọn giải pháp phù hợp.
Câu chuyện về cây xanh và sức khỏe đô thị không chỉ dừng ở sự khó chịu vì mùi hương. Trên thế giới, những sự kiện liên quan đến dị nguyên trong không khí cho thấy các yếu tố sinh học từ môi trường có thể trở thành vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng.
Ngày 21/11/2016, Melbourne, Australia, trải qua một đợt hen phế quản do giông bão đặc biệt nghiêm trọng. Trong 30 giờ, các bệnh viện công tại Melbourne và Geelong đã tiếp nhận 3.365 lượt khám cấp cứu liên quan đến hô hấp, tăng 672% so với mức trung bình của ba năm trước. Đặc biệt, còn có 10 người tử vong.
Nguyên nhân có liên quan đến phấn hoa cỏ ryegrass và điều kiện thời tiết khiến các hạt dị nguyên nhỏ phát tán vào không khí. Khi hít phải, những hạt này kích hoạt cơn hen cấp ở người nhạy cảm, đặc biệt là người mắc hen phế quản hoặc có tiền sử dị ứng.
Sau đó, bang Victoria phải triển khai các biện pháp cảnh báo, theo dõi phấn hoa và hướng dẫn người có nguy cơ chủ động phòng tránh.
Một báo cáo y khoa công bố năm 2015 cũng mô tả một bé trai 15 tuổi bị phản vệ sau khi hít phải dị nguyên phấn hoa cỏ.
Ở Việt Nam, báo chí từng ghi nhận người dân Hà Nội bị hắt hơi, đau đầu, chóng mặt, ngạt mũi, khó thở, ho về đêm mỗi mùa hoa sữa; chuyên gia cho biết phấn hoa sữa có thể gây dị ứng hoặc khởi phát triệu chứng hen suyễn ở người nhạy cảm.
Các dẫn chứng cho thấy yếu tố sinh học trong không khí không nên bị xem nhẹ. Quy hoạch cây xanh không chỉ là câu chuyện thẩm mỹ mà còn cần tính đến đặc điểm sinh học của cây, vị trí trồng, mật độ và khả năng tác động đến môi trường sống.
Với hoa sữa ở Hà Nội, phản ánh kéo dài của cư dân về mùi hương quá nồng là lý do chính đáng để thành phố rà soát mật độ trồng.
Điều chỉnh hoa sữa chỉ là bước đầu. Vấn đề quan trọng hơn là trồng cây gì thay thế để Hà Nội vừa xanh, vừa đẹp, vừa thuận tiện cho đời sống người dân.
Một nghiên cứu công bố năm 2017 trên Tạp chí Khoa học và Công nghệ Lâm nghiệp đã sử dụng phương pháp phân tích thứ bậc AHP để đánh giá 22 loài cây theo 15 tiêu chí, nhằm lựa chọn những loài phù hợp với điều kiện đường phố Hà Nội. Khả năng thích ứng của cây với điều kiện trồng là tiêu chí có trọng số cao nhất.
Kết quả nghiên cứu lựa chọn 14 loài cây phù hợp, gồm nhội, sấu, chẹo, vàng anh, long não, bằng lăng, lát hoa, lim xẹt, giáng hương, sao đen, muồng đen, thàn mát, móng bò và re hương. Trong danh sách này, nhội và sấu đứng đầu.
Đây là cơ sở khoa học đáng tham khảo khi Hà Nội lựa chọn cây trồng thay thế. Sấu và nhội có thể được ưu tiên nghiên cứu cho những tuyến phố cần cây bóng mát; sao đen có thể được xem xét ở nơi có không gian phát triển tán và bộ rễ; bằng lăng, giáng hương có thể bổ sung giá trị cảnh quan trên những tuyến đường phù hợp.
Tuy nhiên, thành phố cũng cần kết hợp kết quả nghiên cứu với đánh giá về đặc tính phấn hoa, mùi hương, bộ rễ, khả năng gãy đổ, lượng lá và quả rụng, cũng như điều kiện cụ thể của từng tuyến phố.
Không nên thay một hàng hoa sữa quá dày bằng một hàng cây khác cũng trồng quá dày. Đa dạng loài ở quy mô toàn thành phố, đồng thời lựa chọn một hoặc một vài loài chủ đạo phù hợp cho từng tuyến đường, sẽ giúp cảnh quan có bản sắc mà không phụ thuộc quá mức vào một loài cây.
Hà Nội không cần lựa chọn giữa việc giữ hoa sữa và bảo vệ chất lượng sống. Thành phố có thể duy trì những hàng hoa sữa có giá trị cảnh quan, đồng thời giảm mật độ tại những nơi cây trồng quá dày, sát nhà dân hoặc gây ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt.
Việc điều chỉnh cần dựa trên khảo sát thực tế, có tiêu chí minh bạch và ưu tiên dịch chuyển những cây còn phù hợp thay vì chặt bỏ tùy tiện.
Thành phố cũng cần lắng nghe phản hồi của cư dân, theo dõi hiệu quả sau cắt tỉa và đánh giá khả năng sinh trưởng của cây được trồng thay thế. Nếu giải pháp trước mắt chỉ giảm mùi hương trong thời gian ngắn, cần tính đến phương án lâu dài trong quy hoạch cây xanh. Điều cần thiết là tìm được điểm cân bằng dựa trên bằng chứng, lợi ích cộng đồng và cách quản lý hợp lý.
Có người yêu hoa sữa đến mức chỉ cần đi qua một con phố ngập hương là thấy mùa thu Hà Nội trọn vẹn. Cũng có người mong được mở cửa sổ mà không phải chịu mùi hương quá nồng suốt nhiều ngày. Hai nhu cầu ấy không nhất thiết phải loại trừ nhau nếu cây được trồng đúng nơi, đúng mật độ.
Giữ cây xanh là giữ gìn môi trường sống, nhưng giữ gìn môi trường sống cũng có nghĩa là biết điều chỉnh những gì chưa phù hợp. Một loài cây dù đẹp, dù gắn bó với ký ức bao thế hệ, cũng không thể được giữ nguyên ở mọi nơi, bất kể những bất tiện nó gây ra.
Cây xanh sinh ra để làm đẹp thành phố, cải thiện môi trường và phục vụ con người, chứ không phải để con người phải chịu đựng vì cây xanh.
Giữ lại hương thu Hà Nội là điều đáng quý, nhưng giữ được sự dễ chịu trong chính ngôi nhà của người dân còn quan trọng hơn.
