Kiến nghị của UBND tỉnh Tuyên Quang với Bộ GD&ĐT về việc tổ chức thi lại môn Toán đối với các thí sinh tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đang thu hút sự quan tâm đặc biệt của dư luận.
Một luồng ý kiến cho rằng nếu vi phạm trong khâu coi thi làm ảnh hưởng đến tính công bằng của kỳ thi, thì việc tổ chức thi lại là giải pháp cần được cân nhắc nhằm bảo đảm quyền lợi của những thí sinh không có lỗi.
Ở chiều ngược lại, nhiều ý kiến băn khoăn bởi Quy chế thi tốt nghiệp THPT hiện hành không có quy định trực tiếp về việc tổ chức thi lại trong trường hợp xảy ra sai phạm ở khâu coi thi. Điều này đặt ra câu hỏi về cơ sở pháp lý cũng như cách thức xử lý nếu tổ chức thi lại.
GS.TSKH.NGND Vũ Minh Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo - Đại học Quốc gia Hà Nội, cho rằng không thấy có cơ sở để tổ chức thi lại, vì nguyên nhân không phải do bất khả kháng như thiên tai, địch họa, mà do con người vi phạm.
Quy chế thi tốt nghiệp THPT ban hành kèm theo Thông tư 24/2024/TT-BGDĐT đã thiết kế tương đối đầy đủ các công cụ để xử lý các hành vi vi phạm của từng cá nhân.
Đối với thí sinh, điểm d khoản 4 Điều 21 quy định rõ trong thời gian làm bài không được trao đổi, chép bài, cho người khác chép bài hoặc thực hiện các hành vi gian lận khác; đồng thời phải báo ngay cho giám thị nếu phát hiện người khác chép bài của mình hoặc có hành vi can thiệp vào bài làm.
Do đó, nếu chứng minh được một thí sinh có hành vi trao đổi bài hoặc chép bài thì việc xử lý phải được thực hiện theo đúng các quy định của Quy chế, không phụ thuộc việc cán bộ coi thi có vi phạm hay không.
Tức là, vi phạm của người làm nhiệm vụ thi không làm mất đi trách nhiệm của thí sinh, nếu chính thí sinh cũng vi phạm Quy chế.
Đối với cán bộ coi thi và những người tham gia tổ chức kỳ thi, Quy chế cũng quy định việc xử lý trách nhiệm theo quy định của pháp luật và các quy định có liên quan khi có hành vi vi phạm.
Như vậy, nếu sai phạm chỉ dừng ở việc xác định được cá nhân cụ thể vi phạm thì Quy chế hiện hành đã có đầy đủ công cụ để xử lý.
Nhưng vụ việc tại Tuyên Quang lại ở một tình huống khác.
Nếu kết quả xác minh cho thấy có vi phạm trong khâu coi thi làm ảnh hưởng đến môi trường thi, nhưng không thể xác định đầy đủ từng trường hợp thí sinh vi phạm, hoặc mức độ ảnh hưởng đối với từng bài thi, thì việc xử lý sẽ không còn đơn thuần là xử lý từng cá nhân.
Khi đó, việc chỉ áp dụng các quy định xử lý vi phạm hiện hành có thể chưa đủ để khắc phục toàn bộ hậu quả của sự cố. Đây cũng là lý do để địa phương đề xuất tổ chức thi lại.
Tuy nhiên, Quy chế hiện chưa có quy định trực tiếp về trình tự, điều kiện và thẩm quyền áp dụng biện pháp khắc phục trong trường hợp vi phạm của người tổ chức kỳ thi làm ảnh hưởng tới một nhóm lớn thí sinh, nhưng không thể xác định chính xác mức độ tác động đối với từng cá nhân.
Quy chế đã có cơ chế xử lý người vi phạm, nhưng chưa dự liệu đầy đủ cơ chế bảo vệ quyền lợi của những thí sinh không có lỗi trong một tình huống đặc biệt như vụ việc tại Tuyên Quang.
Đây có thể xem là khoảng trống trong Quy chế thi hiện hành.
Do đó, vấn đề không nằm ở câu hỏi "có được thi lại hay không", mà là nếu cần áp dụng một biện pháp đặc biệt nhằm khôi phục sự công bằng của kỳ thi, thì sẽ thực hiện theo trình tự pháp lý nào, trong những điều kiện nào và trên cơ sở nào?
Từ khoảng trống trên, nhiều ý kiến đặt vấn đề liệu Bộ GD&ĐT có đủ căn cứ pháp lý để quyết định tổ chức thi lại hay không?
Theo Luật Giáo dục năm 2019, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT ban hành Quy chế thi và tổ chức kỳ thi tốt nghiệp THPT theo thẩm quyền được pháp luật giao.
Tuy nhiên, Luật không quy định chi tiết cách thức xử lý đối với mọi tình huống phát sinh trong quá trình tổ chức kỳ thi mà giao cho Quy chế và các quy định chuyên ngành điều chỉnh.
Trước đề xuất của UBND tỉnh Tuyên Quang, Bộ GD&ĐT cũng chưa đưa ra quyết định cuối cùng mà yêu cầu địa phương tiếp tục xác minh, làm rõ bản chất vụ việc, hành vi vi phạm và mức độ ảnh hưởng.
Trên cơ sở đó, Bộ sẽ xem xét phương án xử lý phù hợp, bảo đảm khách quan, công bằng và đúng pháp luật.
Như vậy, nếu lựa chọn phương án thi lại thì đây sẽ là một quyết định có tính ngoại lệ so với cơ chế xử lý thông thường mà Quy chế đang thiết kế.
Điều 38 Thông tư 24/2024/TT-BGDĐT quy định khi cần thiết, Bộ trưởng Bộ GD&ĐT có thể quyết định thành lập Hội đồng chấm thẩm định. Kết quả của Hội đồng chấm thẩm định là kết quả cuối cùng.
Có thể thấy Quy chế ưu tiên các biện pháp kiểm tra, đánh giá lại kết quả bài thi trước khi đặt ra các phương án đặc biệt khác.
Còn các quy định về xử lý vi phạm chủ yếu tập trung vào việc xử lý thí sinh gian lận, xử lý cán bộ làm nhiệm vụ thi vi phạm, hủy kết quả thi khi có căn cứ hoặc xử lý trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân liên quan.
Quy chế hiện không có quy định về việc tổ chức thi lại đối với toàn bộ thí sinh của một phòng thi, hoặc một điểm thi khi phát hiện sai phạm trong quá trình coi thi.
Nếu lựa chọn phương án thi lại, Bộ GD&ĐT cần lý giải vì sao các cơ chế đã được Quy chế tính đến như xử lý vi phạm, chấm thẩm định hoặc hủy kết quả đối với cá nhân vi phạm không còn đủ khả năng khôi phục tính công bằng của kỳ thi.
Bên cạnh đó, phạm vi thi lại được xác định theo tiêu chí nào? Việc xử lý kết quả thi đã công bố sẽ căn cứ vào quy định nào? Những trường hợp có dấu hiệu vi phạm Quy chế có thuộc diện được dự thi lại hay không?
Việc giải thích đầy đủ những vấn đề này sẽ bảo đảm tính hợp pháp của quyết định hành chính, đồng thời, góp phần tạo sự đồng thuận xã hội đối với phương án xử lý cuối cùng.
Dù Bộ GD&ĐT lựa chọn phương án nào sau khi có kết quả xác minh, vụ việc tại Tuyên Quang cũng cho thấy Quy chế thi tốt nghiệp THPT cần tiếp tục được hoàn thiện.
Nếu trong tương lai phát sinh những trường hợp tương tự, Quy chế cần quy định rõ điều kiện được tổ chức thi lại hoặc áp dụng biện pháp khắc phục khác; thẩm quyền quyết định; phạm vi áp dụng; nguyên tắc xử lý kết quả thi và tiêu chí bảo vệ quyền lợi của những thí sinh không có lỗi.
Có như vậy, việc xử lý các sự cố đặc biệt mới được thực hiện trên cùng một chuẩn mực pháp lý, hạn chế tối đa tình trạng mỗi vụ việc lại phải xây dựng một phương án riêng.
Vì ngoại lệ dễ tạo tiền lệ, nếu không được đặt trên nền tảng pháp lý rõ ràng.
Vụ việc tại Tuyên Quang không chỉ đặt ra bài toán xử lý một kỳ thi cụ thể mà còn là phép thử đối với khả năng ứng phó của hệ thống pháp luật trước những tình huống chưa từng được tính đến.
Một quy chế thi hiện đại không chỉ nghiêm khắc với người vi phạm, mà còn phải có cơ chế đủ rõ để khôi phục công bằng khi chính quy trình tổ chức kỳ thi xảy ra sai sót.
Chỉ khi đó, mọi quyết định xử lý mới thực sự có nền tảng pháp lý vững chắc, bảo đảm tính công bằng của kỳ thi và tạo được sự đồng thuận xã hội.
