Khi việc lớn cần được giao cho người giỏi nhất

Tư tưởng trọng dụng người tài không phải là điều hoàn toàn mới trong lịch sử dân tộc. Từ câu nói kinh điển của hiền tài Thân Nhân Trung “Hiền tài là nguyên khí của quốc gia” đến tư tưởng dùng người của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngày đầu thành lập nước, lịch sử Việt Nam luôn ghi dấu những giai đoạn phát triển rực rỡ khi tinh thần chiêu hiền đãi sĩ được đặt lên hàng đầu.

Bác Hồ từng tìm kiếm, mời gọi và đặt những tri thức lớn như Trần Đại Nghĩa, Phạm Ngọc Thạch, Tôn Thất Tùng vào những vị trí then chốt, không phân biệt họ xuất thân từ đâu, miễn là họ có trí tuệ và tâm huyết phụng sự tổ quốc. Chỉ đạo mới đây của người đứng đầu Đảng và Nhà nước chính là sự tiếp nối hoàn hảo tinh thần ấy trong bối cảnh đất nước đang bước vào kỷ nguyên phát triển mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Đằng sau chỉ đạo này là một sự thay đổi căn bản về nhận thức đối với nguồn lực quốc gia. Nguồn lực tri thức của một dân tộc không chỉ nằm trong phạm vi của các cơ quan nhà nước, các viện nghiên cứu công lập hay hệ thống hành chính chính thức.

Nguồn lực đó phân bổ rộng khắp trong mọi tầng lớp xã hội, trong khu vực tư nhân, trong cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo và đặc biệt là trong lực lượng tri thức người Việt Nam ở nước ngoài. Nếu duy trì một tư duy quản lý khép kín, chỉ giao việc lớn cho những người nằm trong danh sách biên chế chính thức, chúng ta đang vô tình tự giới hạn tầm nhìn và năng lực hành động của chính mình. Sự bó hẹp về mặt thể chế hành chính đôi khi trở thành rào cản vô hình ngăn trở những bộ óc kiệt xuất đóng góp cho đất nước.

Một bộ máy hành chính công hiệu quả không phải là bộ máy ôm ôm giữ giữ mọi quyền lực và nhân sự, mà là một hệ thống mở, biết đặt ra những bài toán đúng và tìm đúng người để giải bài toán đó.

Người giỏi thực sự, dù ở bất kỳ đâu, điều họ cần nhất không phải là một vị trí trong danh sách biên chế hay một hàm cấp hành chính, mà là một không gian đủ lớn để thể hiện tài năng, một bài toán đủ tầm để cống hiến và một cơ chế ghi nhận xứng đáng.

Khi Nhà nước chủ động "đặt hàng" những nhiệm vụ chiến lược và mở rộng cánh cửa hợp tác, các chuyên gia, nhà khoa học và lực lượng lao động chất lượng cao sẽ có cơ hội cống hiến mà không bị ràng buộc bởi những quy trình tuyển dụng, bổ nhiệm xơ cứng truyền thống.

Tuy nhiên, để chuyển hóa một tư tưởng chỉ đạo đúng đắn thành kết quả thực tế trong đời sống, bài toán đặt ra là phải xây dựng được một cơ chế thực chất, minh bạch và hiệu quả để phát hiện và sử dụng "người giỏi nhất" trong từng lĩnh vực cụ thể. Cơ chế đó phải giải quyết triệt để ba khâu cốt lõi: tìm đúng người, giao đúng việc và ghi nhận đúng giá trị.

Việc đánh giá, phát hiện người giỏi phải dựa trên các chỉ số năng lực và sản phẩm thực tế, chứ không thể dựa vào bằng cấp, học hàm, học vị hay thâm niên công tác.

Sự phát triển của công nghệ thông tin và dữ liệu lớn hiện nay hoàn toàn cho phép chúng ta theo dõi, đánh giá và nhận diện những chuyên gia hàng đầu trong từng lĩnh vực thông qua các công trình nghiên cứu, các dự án thực tiễn đã triển khai thành công và mức độ ảnh hưởng chuyên môn của họ trong cộng đồng khoa học quốc tế và trong nước.

Tiếp đó, cơ chế giao việc phải chuyển từ mô hình "phân công nhiệm vụ hành chính" sang mô hình "đặt hàng bài toán cụ thể" gắn với kết quả đầu ra.

Việc lớn cần người giỏi phải được cụ thể hóa bằng các mục tiêu rõ ràng, tiêu chí đo lường định lượng và thời hạn hoàn thành cụ thể. Khi Nhà nước công khai các bài toán chiến lược, chẳng hạn như xây dựng mô hình trí tuệ nhân tạo phục vụ quản trị công, thiết kế quy hoạch đô thị thích ứng với biến đổi khí hậu, hay xây dựng kịch bản tái cơ cấu một ngành kinh tế, quy trình lựa chọn chuyên gia phải được thực hiện theo cơ chế cạnh tranh minh bạch dựa trên giải pháp.

Bất kỳ ai, dù là cá nhân hay nhóm nghiên cứu tư nhân, trong hay ngoài nước, nếu đưa ra được phương án tối ưu nhất và chứng minh được năng lực thực thi thì đều có thể được giao chủ trì dự án.

Bên cạnh đó, một rào cản lớn nhất hiện nay khiến người giỏi ngại ngần tham gia vào các dự án khu vực công chính là cơ chế tài chính và quản lý rủi ro. Không thể dùng định mức chi tiêu hành chính xơ cứng để trả thù lao cho những chuyên gia tầm cỡ quốc tế, cũng không thể áp dụng quy trình kiểm toán thông thường cho những hoạt động nghiên cứu khoa học vốn mang tính rủi ro và tìm tòi cái mới.

Cần thiết phải thiết lập một cơ chế tài chính linh hoạt, chấp nhận trả lương, thù lao theo giá trị thị trường và theo kết quả sản phẩm cuối cùng. Đồng thời, phải xây dựng hành lang pháp lý an toàn, bảo vệ người làm khoa học, khuyến khích tư duy đổi mới sáng tạo, chấp nhận những thử nghiệm có kiểm soát để các chuyên gia yên tâm dấn thân giải quyết những việc khó.

Sự kết hợp giữa tư duy quản trị hiện đại của Nhà nước và trí tuệ của đội ngũ chuyên gia ngoài khu vực công sẽ tạo ra sức mạnh tổng hợp to lớn. Bộ máy nhà nước đóng vai trò kiến tạo, định hướng, đặt ra bài toán và cung cấp nguồn lực, còn đội ngũ người giỏi nhất trong xã hội đóng vai trò là những lực lượng thực thi, mang lại những giải pháp kỹ thuật và chính sách tối ưu.

Sự tương tác này không chỉ giúp giải quyết hiệu quả các nhiệm vụ lớn của quốc gia, mà còn tạo ra động lực thúc đẩy sự phát triển chung của toàn xã hội, lan tỏa tinh thần đổi mới và khát vọng cống hiến.

Chỉ đạo của Tổng bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ dừng lại ở một lời kêu gọi hay một định hướng mang tính nguyên tắc, mà chính là một mệnh lệnh thực tiễn đối với công tác tổ chức và quản lý nhân sự quốc gia. Đã đến lúc chúng ta phải dũng cảm bước qua những tư duy lối cũ, loại bỏ những tư tưởng cục bộ, hẹp hòi trong sử dụng con người.

Một đất nước muốn vươn mình thành một quốc gia phát triển, thu nhập cao trong những thập niên tới không thể chỉ dựa vào những nguồn lực hữu hạn về tài nguyên hay lao động giá rẻ, mà phải dựa vào nguồn lực vô hạn của trí tuệ con người. Và để huy động được nguồn lực vô hạn ấy, điều kiện tiên quyết là phải mở rộng cửa bộ máy, tạo lập môi trường thông thoáng nhất để tìm đúng người giỏi nhất cho những việc lớn của dân tộc.