Hiến tạng có thể trao cơ hội sống cho một đứa trẻ đang chờ ghép. Nhưng khi người hiến cũng là trẻ em, câu chuyện không chỉ là nghĩa cử cứu người, mà còn liên quan đến quyền trẻ em, sự đồng thuận và trách nhiệm bảo vệ những người chưa đủ khả năng tự bảo vệ mình.
Trao đổi về dự thảo Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người, bà Angela, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam, cho rằng hiến tạng ở người chưa thành niên là vấn đề nhạy cảm, cần được tiếp cận thận trọng với những biện pháp bảo vệ chặt chẽ.
WHO ủng hộ hoạt động hiến, ghép nhằm cứu sống người bệnh, bao gồm những hình thức hiến tặng phù hợp có sự tham gia của trẻ em. Tuy nhiên, lợi ích tốt nhất của trẻ phải được đặt lên hàng đầu, cùng các cơ chế bảo đảm tính tự nguyện, đồng thuận hợp lệ, giám sát đạo đức độc lập và bảo vệ trẻ khỏi ép buộc, bóc lột.
Chữ ký đồng thuận chưa đủ
Một trong những lưu ý đáng chú ý của WHO là bảo vệ quyền trẻ em không thể chỉ dừng ở việc hoàn tất thủ tục hành chính. Theo bà Angela, các biện pháp bảo vệ độc lập, chặt chẽ là thiết yếu, không thể chỉ yêu cầu các bên ký vào mẫu đơn đồng thuận.
WHO đề cập việc cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi; bảo đảm có sự đồng ý thực chất của trẻ và sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ; làm rõ quyền từ chối hoặc rút lại sự đồng ý. Quá trình này cần có tư vấn, đánh giá độc lập và cơ chế bảo vệ trước sức ép gia đình, thương mại hóa, buôn bán.
Điều này đặt ra câu hỏi: Trẻ thực sự muốn hiến tặng, hay đang chịu áp lực phải cứu người thân, làm vui lòng cha mẹ hoặc tránh cảm giác có lỗi? Sức ép tinh thần đôi khi khó nhận diện, nên trẻ cần được lắng nghe, hiểu điều mình đồng ý và có thể nói không.
Sự cho phép của cha mẹ hoặc người giám hộ không nên thay thế hoàn toàn việc lắng nghe trẻ. Luật cần làm rõ cách ghi nhận nguyện vọng, quyền phản đối và trường hợp không được tiến hành, phù hợp với độ tuổi, mức độ trưởng thành và hình thức hiến.
Hiến khi còn sống khác với hiến sau khi chết
WHO lưu ý không nên đánh đồng hiến tạng khi còn sống với hiến sau khi chết. Theo bà Angela, việc người chưa thành niên hiến tạng sau khi chết có thể được chấp nhận về mặt đạo đức trong một hệ thống quản lý chặt chẽ. Trong khi đó, hiến tạng khi còn sống chỉ nên được xem xét trong những trường hợp đặc biệt nhất.
WHO cũng phân biệt hiến tạng đặc khi còn sống với hiến mô có khả năng tái tạo, chẳng hạn tế bào gốc. Một số trường hợp hiến mô giữa các thành viên gia đình có thể được cho phép khi không có người hiến trưởng thành phù hợp, nhưng phải tuân thủ các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt.
Sự phân biệt này quan trọng bởi hiến một cơ quan khi còn sống có thể đặt người hiến trước những rủi ro sức khỏe đáng kể. Hiến sau khi chết lại đặt ra những vấn đề khác, từ ghi nhận nguyện vọng, vai trò gia đình đến quy trình chuyên môn và xác định tình trạng chết.
Lấy Australia làm ví dụ, bà Angela cho biết nước này cho phép người trẻ tham gia hiến tạng, mô sau khi chết trong hệ thống đăng ký tự nguyện có cấu trúc rõ ràng. Nguyện vọng đã bày tỏ được ghi nhận, đồng thời có sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên gia và quản trị lâm sàng chặt chẽ.
Theo bà, kinh nghiệm Australia và một số nước cho thấy việc cho phép người chưa thành niên hiến sau khi chết phải đi cùng các biện pháp bảo vệ về đồng thuận, đạo đức, lâm sàng và quản lý.
Điều đáng tham khảo không chỉ là việc cho phép, mà là cách thiết kế hệ thống bảo đảm quyền, an toàn, minh bạch, giám sát độc lập và ngăn lợi ích thương mại chi phối.
Luật phải mở cơ hội cứu người, đồng thời bảo vệ trẻ
Đánh giá dự thảo luật Việt Nam, bà Angela cho biết WHO nhận định các đề xuất cải cách nhìn chung phù hợp với định hướng trong hướng dẫn của tổ chức và thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, vẫn có những điểm cần tăng cường, nhất là biện pháp bảo vệ người chưa thành niên và quy định tổ chức thực hiện.
Chia sẻ với tư cách người mẹ, bà Angela nói hy vọng không bao giờ phải quyết định việc các con hiến tạng, cũng không phải chứng kiến con mình cần được ghép tạng. Nhưng nếu rơi vào hoàn cảnh ấy, bà muốn biết có một hệ thống đạo đức, rõ ràng, công bằng và an toàn.
Đó cũng là thước đo của một chính sách nhân văn: Không chỉ tạo thêm cơ hội cứu sống người bệnh, mà còn bảo đảm không đứa trẻ nào bị đặt vào tình thế phải đánh đổi quyền lợi, sự an toàn hay nguyện vọng của mình vì kỳ vọng của người lớn.
