Quân đội Mỹ đã bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro trong một chiến dịch quân sự diễn ra vào rạng sáng 3/1, khép lại chiến dịch gây sức ép kéo dài nhiều tháng của chính quyền Tổng thống ông Donald Trump – động thái đã vấp phải sự chỉ trích từ một số lãnh đạo quốc tế.
Theo các quan chức Mỹ, ông Maduro đã bị đưa lên một tàu chiến và đã tới New York để đối mặt với các cáo buộc hình sự.
Dưới đây là cái nhìn tổng thể về tính pháp lý của hành động này của Mỹ.
Chuyện gì đã xảy ra?
Hôm 3/1, lực lượng Mỹ đã tấn công Venezuela và bắt giữ ông cùng với phu nhân Cilia Flores.
Ông Trump trước đó đã nhiều lần thúc ép ông Maduro từ bỏ quyền lực, đồng thời cáo buộc ông này hậu thuẫn các băng đảng ma túy mà Washington liệt vào danh sách tổ chức khủng bố, cho rằng chúng chịu trách nhiệm cho hàng nghìn ca tử vong tại Mỹ liên quan đến ma túy bất hợp pháp.
Kể từ tháng 9, lực lượng Mỹ đã khiến hơn 100 người thiệt mạng trong ít nhất 30 cuộc không kích nhằm vào các tàu bị cho là buôn ma túy xuất phát từ Venezuela tại vùng Caribe và Thái Bình Dương. Các chuyên gia pháp lý nhận định những đòn tấn công này nhiều khả năng đã vi phạm luật pháp Mỹ và luật pháp quốc tế.
Mỹ biện minh cho hành động này như thế nào?
Giới chức Mỹ cho biết Bộ Tư pháp đã yêu cầu quân đội hỗ trợ bắt giữ ông Maduro, người đã bị một đại bồi thẩm đoàn tại New York truy tố cùng với phu nhân, con trai, hai chính trị gia và một nhân vật bị cáo buộc là thủ lĩnh của một băng đảng quốc tế. Các cáo buộc này liên quan đến khủng bố, ma túy và vũ khí.
Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Pam Bondi viết trên mạng xã hội rằng các bị cáo “sẽ sớm phải đối mặt với toàn bộ sức mạnh của công lý Mỹ trên lãnh thổ Mỹ và tại các tòa án Mỹ”.
Tuy nhiên, trong một cuộc họp báo, ông Trump lại cáo buộc Venezuela đã “đánh cắp lợi ích dầu mỏ của Mỹ”, tuyên bố Washington sẽ lấy lại và có kế hoạch điều hành Venezuela trong một thời gian, nhưng không đưa ra chi tiết cụ thể.
Các chuyên gia luật quốc tế cho rằng chính quyền Trump đã làm mờ ranh giới pháp lý khi vừa coi chiến dịch này là một hoạt động thực thi pháp luật có mục tiêu, vừa xem đó như bước mở đầu cho khả năng Mỹ kiểm soát Venezuela trong dài hạn.
“Không thể nói đây là một chiến dịch thực thi pháp luật rồi ngay sau đó lại nói rằng giờ chúng ta cần điều hành cả đất nước”, ông Jeremy Paul, giáo sư luật hiến pháp tại Đại học Northeastern, nhận định. “Điều đó hoàn toàn không hợp lý”.
Luật pháp nói gì?
Quốc hội Mỹ có quyền tuyên chiến, nhưng Tổng thống là tổng tư lệnh quân đội. Trong thực tế, các Tổng thống của cả hai đảng đã nhiều lần biện minh cho việc sử dụng vũ lực khi hành động được cho là có phạm vi hạn chế và phục vụ lợi ích quốc gia.
Chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles từng nói với tạp chí Vanity Fair rằng nếu ông Trump cho phép “một chiến dịch trên bộ” tại Venezuela, ông sẽ cần sự chấp thuận của Quốc hội.
Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio xác nhận Quốc hội không được thông báo trước về chiến dịch hôm thứ Bảy.
Theo luật pháp quốc tế, việc sử dụng vũ lực trong quan hệ quốc tế bị cấm, trừ những ngoại lệ rất hẹp như được Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho phép hoặc nhằm mục đích tự vệ.
Buôn ma túy và bạo lực băng đảng được coi là hành vi tội phạm, không đạt ngưỡng “xung đột vũ trang” theo chuẩn mực quốc tế để biện minh cho phản ứng quân sự, các chuyên gia pháp lý cho biết.
“Chỉ riêng một bản cáo trạng hình sự không tạo ra thẩm quyền sử dụng vũ lực quân sự để lật đổ một chính phủ nước ngoài, và chính quyền có lẽ sẽ còn viện dẫn thêm lập luận tự vệ”, ông Matthew Waxman, giáo sư luật an ninh quốc gia tại Đại học Columbia, nhận định.
Mỹ đã không công nhận ông Maduro là lãnh đạo hợp pháp của Venezuela kể từ năm 2019, sau cuộc bầu cử mà Washington cho là gian lận.
Có tiền lệ hay không?
Mỹ từng bắt giữ các nghi phạm hình sự tại nước ngoài, như ở Libya, nhưng thường có sự đồng thuận của chính quyền sở tại. Dù chính quyền Trump coi ông Maduro là lãnh đạo không hợp pháp, Washington lại không công nhận một nhà lãnh đạo Venezuela nào khác có thể cho phép việc bắt giữ này.
Năm 1989, Mỹ bắt giữ ông Manuel Noriega, lãnh đạo Panama khi đó, trong hoàn cảnh tương tự. Ông Noriega bị truy tố về ma túy, và Washington tuyên bố hành động nhằm bảo vệ công dân Mỹ sau khi một binh sĩ Mỹ bị lực lượng Panama sát hại.
Mỹ cũng cáo buộc ông Noriega là lãnh đạo không hợp pháp và đã công nhận ứng viên đối lập là người chiến thắng trong cuộc bầu cử mà ông Noriega tuyên bố mình thắng.
Cựu Tổng thống Honduras Juan Orlando Hernández cũng bị dẫn độ sang Mỹ năm 2022, sau đó bị kết án về các tội liên quan đến ma túy và bị tuyên án 45 năm tù. Ông Trump đã ân xá cho ông Hernández vào tháng 12.
Các chuyên gia pháp lý tỏ ra hoài nghi về việc Mỹ sẽ phải chịu bất kỳ trách nhiệm thực chất nào cho hành động tại Venezuela, ngay cả khi chúng là trái luật, do luật pháp quốc tế thiếu các cơ chế thực thi hiệu quả.
“Rất khó để thấy bất kỳ cơ quan pháp lý nào có thể áp đặt những hệ quả thực tế lên chính quyền Mỹ”, ông Jeremy Paul kết luận.
Theo Reuters
