Thuyết “Apple - Android” và những vấn đề xã hội Trung Quốc

Tháng 8/2025, Hộ Thần Phong, một blogger sinh 1998 có mấy triệu follower gây chấn động dư luận Trung Quốc khi đưa ra cách phân loại xã hội kiểu “người Apple – người Android”. Hệ quy chiếu này – được dân mạng gọi ngắn gọn là “thuyết Apple–Android” – biến lựa chọn tiêu dùng và thương hiệu công nghệ thành biểu tượng giai tầng xã hội, lan truyền cực nhanh nhưng cũng gây tranh cãi dữ dội.

Ngày 3/12/2025, Cơ quan Quản lý Không gian mạng Trung Quốc (CAC) công bố văn bản “CAC xử lý theo pháp luật hành vi vi phạm của tài khoản người nổi tiếng trên mạng”, trong đó nêu đích danh Hộ Thần Phong trong thời gian dài trên nhiều nền tảng đã bịa đặt luận điệu “người Android”, “người Apple” nhằm kích động đối lập giữa các nhóm, vì vậy bị cấm toàn diện trên Weibo, Douyin, Bilibili và các nền tảng khác.

Chuyện bắt đầu bằng việc tháng 8/2025, Hộ Thần Phong đưa ra khái niệm chia người tiêu dùng theo thương hiệu điện thoại, thành “Apple” và “Android”: người dùng Android được gán với hình ảnh rẻ tiền, thấp cấp, chất lượng kém; còn người dùng Apple tượng trưng cho giới tinh hoa, cao cấp và chất lượng tốt. Câu nói “Bạn là điển hình của logic Android, con người Android, học vấn Android, phẩm chất Android, thái độ Android” trong một buổi livestream, đã khiến khái niệm này biến thành một meme (gia vị Internet) lan rộng trên mạng.

Bộ tiêu chí này sau đó được mở rộng thành “chuỗi phân cấp miệt thị” hoàn chỉnh, áp dụng cho nhà ở, ô tô, thói quen tiêu dùng, thậm chí cả học vấn. Ví dụ: Tesla là “xe Apple”, BYD, Geely…là “xe Android”; Sam’s Club là “siêu thị Apple”, Hema, RT-Mart là “siêu thị Android”; học vấn đại học trở lên là “học vấn Apple”, THPT hoặc không Đại học là “học vấn Android”; căn hộ cách âm tốt, nội khu đẹp là “Nhà Apple, còn căn hộ cách âm kém, kết cấu tồi là “nhà Android”; nuôi mèo không thuộc giống quý là “mèo Android”...

Sau khi hiện tượng này bùng nổ, Hộ Thần Phong bắt đầu tung ra dịch vụ quay video chúc người lạ “ngày càng Apple hơn”, mỗi video dài vài chục giây có giá 2.999 NDT; theo tiết lộ của chính anh ta trong livestream, thu nhập hàng tháng vượt 600.000 NDT. Anh ta thậm chí kêu gọi mọi người mua iPhone và xe điện Tesla để trở thành “người Apple”, còn những ai dùng điện thoại nội địa Xiaomi, Vivo…hoặc xe nội địa thì được xếp vào nhóm “người Android”.

Cách phân loại này vừa được đón nhận như một meme mạng, vừa lập tức khiến nhiều cư dân mạng khó chịu và phản đối.

Phân tầng xã hội bị giản lược thành nhị phân và cái giá phải trả

Việc đem một cấu trúc xã hội phức tạp nén thành đối lập nhị phân nhanh chóng thu hút sự chú ý của cơ quan quản lý. Đài truyền hình trung ương CCTV trong chương trình “Pháp trị online” chỉ trích Hộ Thần Phong là ví dụ điển hình của “sử dụng lời lẽ cực đoan để kiếm views”, cố tình tạo đối lập phi lý và chia rẽ đồng thuận xã hội. Sau đó, anh ta bị thông báo “phong sát toàn mạng”. Tuy nhiên, trên internet vẫn có ý kiến cho rằng “việc bị cấm lại càng chứng tỏ Hộ Thần Phong nói trúng một số sự thật”.

Thực tế, Hộ Thần Phong không nổi lên nhờ tranh cãi, mà từ các video ghi lại đời sống của tầng lớp ở đáy xã hội Trung Quốc. Từ năm 2023, anh ta xuống đường phỏng vấn người già, lao động nhập cư và công nhân phổ thông. Một video từng gây rúng động khi anh thử sống với mức lương hưu 107 NDT/tháng của một cụ ông 78 tuổi. Những hình ảnh đó khiến nhiều người lần đầu đối diện một “Trung Quốc khác”…

Chính vì vậy, tranh cãi không chỉ xoay quanh việc “Apple–Android” có thô bạo hay không, mà vì nó chạm tới một vấn đề cốt lõi lâu nay bị làm mờ: phân tầng giai cấp ở Trung Quốc. Trong hệ diễn ngôn chính thức, “phú cùng hưởng” và “xã hội hài hòa” là chủ đạo, còn khái niệm “giai tầng” thường bị tránh né. Nhưng thực tế, từ hộ khẩu, chênh lệch thành thị - nông thôn, “trong biên chế - ngoài biên chế”, doanh nghiệp nhà nước – tư nhân, công chức – lao động thường… đã hình thành một cấu trúc phân tầng ngấm ngầm từ lâu.

“Apple–Android” gây đồng cảm vì dùng biểu tượng tiêu dùng để chỉ thẳng thứ bất bình đẳng mà nhiều người đã cảm nhận rõ trong đời sống: ai có quyền lựa chọn, ai chịu rủi ro, ai phải sống dè xẻn. Với người trẻ Trung Quốc, đây không phải là tranh luận ý thức hệ, mà là câu chuyện rất thật về nhà ở, việc làm, y tế và tương lai.

Dù chính phủ tuyên bố “đã thoát nghèo toàn diện”, vẫn có lượng lớn dân cư sống trong nghèo hoặc cận nghèo. Năm 2020, Thủ tướng Lý Khắc Cường từng nói Trung Quốc có 600 triệu người thu nhập dưới 1.035 NDT/tháng, một con số sau đó trở thành “sự thật bất tiện” mà truyền thông chính thức né tránh.

Lằn ranh thật sự: không phải nghèo – giàu

Có phân tích cho rằng, Hộ Thần Phong chạm vào lằn ranh nhạy cảm không phải vì kích động bất bình, mà vì “tôn sùng phương Tây”. Trong môi trường dư luận nơi thương hiệu nội địa gắn với chủ nghĩa yêu nước, việc đề cao sản phẩm ngoại rất dễ bị xem là phản bội giá trị dân tộc. Đây mới là tầng cấu trúc sâu hơn của tranh cãi “người Apple – người Android”.

Phân tầng tiêu dùng theo điện thoại ở Trung Quốc còn mang một lớp chính trị – công nghệ đặc thù: iPhone là sản phẩm của Mỹ, trong khi Android phần lớn do hệ sinh thái nội địa chiếm lĩnh (Huawei, Xiaomi, Oppo, Vivo, Honor).

Từ 2023–2025, Trung Quốc đẩy mạnh tự chủ chuỗi cung ứng chip – OS – AI edge, đồng thời có chiến dịch “ủng hộ máy trong nước” trong khu vực nhà nước. Ngược lại, nhóm dân thành thị cao cấp vẫn gắn với Apple nhờ hệ sinh thái mạnh, nâng cấp camera + AI và giá trị biểu tượng xã hội.

Phân biệt “Apple - Android” không phải mới mẻ trong văn hóa mạng Trung Quốc. Từ 2017 đã hình thành các hệ thống phân loại tương tự, như “Văn hoá V” (tức địa vị xã hội thể hiện qua việc sở hữu các dấu hiệu “V”: Verified, VIP, Value, Velocity, Visibility - được công nhận, có đặc quyền, có giá trị, nhanh hơn và dễ được nhìn thấy hơn), và “chuỗi miệt thị đô thị” nơi Bắc Kinh/Thượng Hải là “tầng 1”, Thành Đô/Hàng Châu là “tầng 1.5”, các thành phố cấp 3–4 là “Android hóa”. Nhưng điểm khác biệt là Hộ Thần Phong biến nó thành dịch vụ thương mại, như bán video “chúc bạn ngày càng Apple hơn” với giá 2.999 tệ…

Lực hút của meme: phân tầng xã hội qua tiêu dùng

Hiện tượng được ưa chuộng vì đánh trúng một cảm xúc phổ biến trong tầng lớp thành thị Trung Quốc thời kỳ hậu đại dịch: bất an về vị thế xã hội. Khi tăng trưởng thực tế chậm lại, chi tiêu hộ gia đình giảm, thất nghiệp thanh niên luôn ở mức cao hai chữ số, thì tiêu dùng trở thành thước đo thay thế cho “địa vị”.

Từ góc nhìn kinh tế học hành vi, có thể gọi đây là “signaling effect” – tiêu dùng như một “tín hiệu” để chứng minh năng lực, tri thức và vị thế xã hội. iPhone trong trường hợp Trung Quốc mang thêm lớp nghĩa đặc biệt: vừa là sản phẩm công nghệ, vừa là biểu tượng văn hóa, vừa là nhãn nhận diện đẳng cấp, và gần đây trở thành hàng hóa chính trị trong bối cảnh Mỹ–Trung cạnh tranh công nghệ.

Điểm đáng chú ý: meme lan rộng giữa nhóm 18–35 tuổi tại đô thị, khi thế hệ này đang phải đối mặt với áp lực thu nhập giảm, giá nhà cao, cơ hội thăng tiến hạn chế… rất dễ sinh ra phân tầng biểu tượng.

CAC đóng tài khoản Hộ Thần Phong vì xem đây là hành vi “kích động đối lập nhóm”. Lý do không chỉ là văn hóa, mà còn là quản trị ổn định xã hội trong bối cảnh những năm gần đây, Trung Quốc điều chỉnh mô hình quản lý Internet theo hướng siết platform, kiềm chế hiệu ứng tâm lý tiêu cực, ngăn bất mãn nhóm, ổn định tầng lớp trung lưu, bảo vệ niềm tin tiêu dùng.

Theo Creaders