Con trai thứ hai của ông Ali Khamenei – người thiệt mạng ngay trong ngày đầu tiên của cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động nhằm vào Iran – đã được lựa chọn làm lãnh tụ tối cao mới của nước Cộng hòa Hồi giáo, theo truyền thông nhà nước hôm 9/3.
Vị giáo sĩ theo đường lối cứng rắn 56 tuổi này được cho là không có mặt tại khu nhà khi cuộc tấn công xảy ra. Mẹ, vợ và một người chị/em gái của ông cũng thiệt mạng trong vụ không kích đã giết chết cha ông, nhưng Mojtaba Khamenei vẫn sống sót cho đến nay sau chiến dịch ném bom dữ dội nhằm vào Iran.
Hội đồng Chuyên gia – cơ quan giáo sĩ gồm 88 thành viên có nhiệm vụ lựa chọn lãnh tụ tối cao của đất nước – đã chính thức chọn ông Mojtaba Khamenei kế nhiệm cha mình, một động thái được xem là dấu hiệu cho thấy các phe phái cứng rắn vẫn nắm quyền kiểm soát vững chắc tại Tehran.
Theo truyền thông Iran, cơ quan này đã chỉ định vị giáo sĩ cấp trung 56 tuổi làm người kế nhiệm hơn một tuần sau khi ông Ali Khamenei thiệt mạng trong một cuộc không kích.
Một thành viên của hội đồng, Đại giáo chủ Mohsen Heidari Alekasir, cho biết trong một đoạn video hôm Chủ nhật rằng ứng viên đã được lựa chọn dựa trên chỉ dẫn của ông Ali Khamenei rằng lãnh tụ tối cao của Iran phải là người “bị kẻ thù căm ghét”.
“Ngay cả ‘Quỷ dữ vĩ đại’ (Mỹ) cũng đã nhắc đến tên ông ấy”, ông Heidari Alekasir nói về người kế nhiệm, chỉ vài ngày sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố ông Mojtaba là một lựa chọn “không thể chấp nhận được”.
Hội đồng Chuyên gia cũng kêu gọi người dân Iran duy trì sự đoàn kết và tuyên thệ trung thành với nhà lãnh đạo mới. Trong một tuyên bố được truyền thông nhà nước phát đi, cơ quan này cho biết ông Mojtaba Khamenei được lựa chọn dựa trên một “cuộc bỏ phiếu mang tính quyết định”, đồng thời kêu gọi toàn thể người Iran – đặc biệt là giới tinh hoa và trí thức trong các chủng viện và trường đại học – “tuyên thệ trung thành với sự lãnh đạo và duy trì sự đoàn kết”.
Ông Mojtaba Khamenei chưa từng tranh cử vào bất kỳ vị trí công quyền nào cũng như chưa từng trải qua một cuộc bỏ phiếu công khai. Tuy nhiên, trong nhiều thập kỷ ông đã là một nhân vật có ảnh hưởng lớn trong vòng tròn quyền lực thân cận của cha mình và xây dựng các mối quan hệ sâu sắc với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Trong những năm gần đây, ông ngày càng được nhắc đến như một ứng viên hàng đầu có thể kế nhiệm cha mình. Ông Ali Khamenei từng giữ chức Tổng thống gần 8 năm trước khi nắm quyền lực tối cao tại Iran trong suốt 36 năm, cho đến khi bị sát hại trong các cuộc tấn công vào khu nhà của ông tại Tehran hôm 28/2.
Việc ông Mojtaba Khamenei lên nắm quyền được xem là dấu hiệu rõ ràng rằng các phe phái cứng rắn trong bộ máy quyền lực Iran vẫn giữ vị thế chi phối. Điều này cũng có thể cho thấy chính quyền Iran ít có mong muốn đạt được thỏa thuận hoặc tham gia đàm phán trong ngắn hạn.
Ông Mojtaba Khamenei chưa bao giờ công khai bàn về vấn đề kế vị – một chủ đề rất nhạy cảm, bởi nếu ông trở thành lãnh tụ tối cao thì điều đó về thực chất sẽ tạo ra một triều đại chính trị, gợi nhớ đến chế độ quân chủ của Mohammad Reza Pahlavi trước Cách mạng Hồi giáo.
Thay vào đó, ông phần lớn giữ hình ảnh kín tiếng. Ông hiếm khi xuất hiện trước công chúng, không thường xuyên có các bài giảng công khai, bài thuyết giảng ngày thứ Sáu hay diễn văn chính trị. Thậm chí, nhiều người Iran cho biết họ chưa từng nghe thấy giọng nói của ông, dù trong nhiều năm ông được coi là một “ngôi sao đang lên” trong hệ thống thần quyền của đất nước.
“Người gác cổng” quyền lực của cha
Mojtaba Khamenei tích lũy quyền lực dưới thời cha mình khi trở thành một nhân vật quan trọng có quan hệ mật thiết với các lực lượng an ninh và đế chế kinh tế khổng lồ do họ kiểm soát.
Theo các nguồn thạo tin, ông đã xây dựng ảnh hưởng phía sau hậu trường với vai trò được mô tả như “người gác cổng” của cha mình – người kiểm soát việc tiếp cận lãnh tụ tối cao và các quyết định quan trọng.
Quan hệ chặt chẽ với IRGC giúp ông có thêm đòn bẩy trên toàn bộ bộ máy chính trị và an ninh của Iran.
Ông Kasra Aarabi, người đứng đầu bộ phận nghiên cứu về IRGC tại tổ chức chính sách United Against Nuclear Iran, nhận định ông Mojtaba có nền tảng ủng hộ mạnh mẽ trong lực lượng này.
“Ông ấy có một lực lượng hậu thuẫn mạnh trong IRGC, đặc biệt là trong các thế hệ trẻ mang tư tưởng cấp tiến”, ông Aarabi nói.
Tại Iran, lãnh tụ tối cao là người có tiếng nói cuối cùng đối với các vấn đề của nhà nước, bao gồm chính sách đối ngoại và chương trình hạt nhân. Các cường quốc phương Tây muốn ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân, trong khi Tehran khẳng định chương trình hạt nhân của họ chỉ phục vụ mục đích dân sự.
Ông Mojtaba Khamenei có thể phải đối mặt với sự phản đối từ một bộ phận người dân Iran – những người trong nhiều năm qua đã sẵn sàng tổ chức các cuộc biểu tình quy mô lớn để đòi hỏi nhiều tự do hơn, bất chấp các chiến dịch đàn áp đẫm máu của chính quyền.
Một giáo sĩ cấp trung
Ông Mojtaba Khamenei sinh năm 1969 tại thành phố linh thiêng của người Shiite là Mashhad, trong thời kỳ cha ông tham gia lãnh đạo phong trào đối lập chống lại quốc vương Iran.
Khi còn trẻ, ông từng phục vụ trong Chiến tranh Iran–Iraq trong thập niên 1980.
Sau đó, ông theo học các giáo sĩ bảo thủ tại các chủng viện ở Qom, trung tâm học thuật thần học Shiite của Iran, và hiện mang cấp bậc giáo sĩ Hojatoleslam – một cấp bậc trung trong hệ thống giáo sĩ.
Vấn đề tư cách tôn giáo của ông Mojtaba Khamenei từng gây tranh cãi, bởi ông không mang cấp bậc cao hơn là Ayatollah. Tuy nhiên, cha ông cũng chưa đạt cấp bậc này khi trở thành lãnh tụ tối cao vào năm 1989 và luật pháp khi đó đã được sửa đổi để phù hợp. Một thỏa hiệp tương tự có thể được áp dụng trong trường hợp của ông Mojtaba.
Ông chưa từng nắm giữ một chức vụ chính thức nào trong chính phủ Cộng hòa Hồi giáo Iran. Dù đôi khi xuất hiện tại các cuộc mít-tinh ủng hộ chính quyền, ông hiếm khi phát biểu trước công chúng.
Vai trò của ông Mojtaba Khamenei từ lâu đã gây tranh cãi tại Iran, khi nhiều nhà phê bình phản đối bất kỳ dấu hiệu nào của “chính trị cha truyền con nối” ở một quốc gia từng lật đổ chế độ quân chủ được Mỹ hậu thuẫn trong cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Theo Reuters, AJ
