Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 20/4 đã bắt đầu mở lại một trong những chương trình hoàn tiền lớn nhất lịch sử thương mại Mỹ, sau khi quyết định áp thuế gây tranh cãi của ông bị tòa án bác bỏ.
Tuy nhiên, cách mà dòng tiền này được trả lại làm dấy lên một câu hỏi lớn: ai mới là người thực sự được hưởng lợi, và liệu người tiêu dùng có bao giờ nhìn thấy phần tiền đó hay không?
Ngày 20/2, Tòa án Tối cao Mỹ ra phán quyết với tỷ lệ 6-3, kết luận rằng chính quyền của Tổng thống Donald Trump đã vượt quá thẩm quyền khi sử dụng Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977 để áp thuế quy mô lớn đối với hàng hóa nhập khẩu. Đây là nền tảng pháp lý cho chính sách thuế quan được triển khai trong giai đoạn mà Nhà Trắng gọi là “Liberation Day” (Ngày Giải phóng).
Phán quyết này ngay lập tức mở ra làn sóng yêu cầu hoàn tiền. Ngày 4/3, Tòa Thương mại Quốc tế Mỹ tiếp tục xác nhận các “importer of record” (IOR) — nhà nhập khẩu chính thức, tức pháp nhân hoặc cá nhân chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất đối với một lô hàng nhập khẩu — có quyền được hoàn lại toàn bộ số tiền thuế đã nộp theo cơ chế bị coi là trái luật. Thẩm phán Richard Eaton cũng yêu cầu chính phủ dừng thu các mức thuế này và điều chỉnh lại nghĩa vụ thuế đối với các lô hàng đã hoàn tất thủ tục.
Tuy nhiên, phải đến ngày 20/4, quá trình hoàn tiền mới thực sự bắt đầu khi Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) vận hành hệ thống CAPE (Quản lý và xử lý tập trung các hồ sơ đăng ký). Đây là một hệ thống được xây dựng gần như từ đầu, bởi trước đó cơ quan hải quan Mỹ không có hạ tầng kỹ thuật để xử lý việc hoàn trả hàng trăm tỷ USD trực tiếp cho doanh nghiệp.
Quy mô của chương trình này phản ánh mức độ đồ sộ của chính sách thuế trước đó. Khoảng 330.000 nhà nhập khẩu bị ảnh hưởng, với tổng số tiền cần hoàn hơn 166 tỷ USD, chưa kể lãi.
Một số ước tính độc lập cho rằng con số thực tế có thể lên tới 175 tỷ USD. Tính đến giữa tháng 4/2026, đã có 56.497 doanh nghiệp đăng ký yêu cầu hoàn tiền, với tổng giá trị khoảng 127 tỷ USD — một con số cho thấy tốc độ phản ứng rất nhanh của khu vực kinh doanh.
Ai thực sự được hoàn thuế?
Điểm mấu chốt của toàn bộ chương trình nằm ở định nghĩa pháp lý: chỉ các IOR mới có quyền nhận tiền. Điều này khiến dòng tiền hoàn thuế hàng trăm tỷ USD trước mắt chảy về phía doanh nghiệp, không phải người tiêu dùng.
Tại sao điều này đang gây tranh cãi? Trong suốt thời gian áp thuế, nhiều công ty đã chuyển chi phí sang người mua thông qua việc tăng giá hàng hóa. Điều đó có nghĩa là về thực tế, người tiêu dùng là bên chịu thiệt hại tài chính. Tuy nhiên, theo luật, họ không phải là đối tượng nộp thuế trực tiếp nên không có quyền yêu cầu hoàn tiền từ chính phủ.
Một số tập đoàn lớn như Costco hay FedEx đã phát tín hiệu rằng họ có thể hoàn lại một phần cho khách hàng hoặc điều chỉnh giá bán nếu nhận được khoản hoàn đáng kể. Nhưng cho đến nay, chưa có bất kỳ cam kết cụ thể nào.
Khoảng trống này đã dẫn tới các vụ kiện tập thể ở Mỹ, khi người tiêu dùng lập luận rằng họ mới là người thực sự trả tiền và do đó phải được chia lại lợi ích.
Doanh nghiệp phải làm gì để nhận tiền?
Quy trình hoàn tiền không hề đơn giản và mang tính kỹ thuật cao. Doanh nghiệp phải nộp hồ sơ thông qua hệ thống ACE Portal của CBP, sử dụng dữ liệu chi tiết về từng lô hàng nhập khẩu. Mỗi hồ sơ bao gồm các tệp điện tử liệt kê đầy đủ số hiệu khai báo, và có thể phải chia thành nhiều lần nộp do giới hạn kỹ thuật của hệ thống.
Sau khi hồ sơ được chấp thuận, tiền sẽ được chuyển trực tiếp vào tài khoản ngân hàng đã đăng ký. Chính phủ dự kiến thời gian xử lý từ 60 đến 90 ngày, nhưng thực tế có thể kéo dài hơn do khối lượng hồ sơ khổng lồ.
Một điểm quan trọng là không phải tất cả các lô hàng đều được hoàn thuế ngay. Hiện tại, hệ thống CAPE mới chỉ xử lý đầy đủ khoảng 63% số hồ sơ. Những lô hàng còn vướng tranh chấp pháp lý, điều tra thương mại hoặc chưa hoàn tất thủ tục hải quan sẽ phải chờ thêm.
Ngay trong ngày đầu vận hành, một số doanh nghiệp đã gặp trục trặc khi truy cập hệ thống, cho thấy việc triển khai một cơ chế hoàn tiền quy mô lớn như vậy là thách thức không nhỏ.
Những vấn đề còn tồn tại
Dù quá trình hoàn tiền đã bắt đầu, hàng loạt vấn đề cốt lõi vẫn chưa được giải quyết.
Trước hết là câu hỏi về công bằng. Doanh nghiệp là bên nhận tiền, trong khi người tiêu dùng — những người thực sự gánh chi phí thông qua giá cao — lại không có cơ chế trực tiếp để đòi lại tiền. Điều này có thể dẫn tới một sự tái phân phối lợi ích không đồng đều.
Thứ hai là sự phức tạp về thủ tục và thời gian. Hệ thống CAPE vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện, và không phải tất cả doanh nghiệp đều có thể nhận tiền ngay. Điều này đặc biệt gây khó khăn cho các doanh nghiệp nhỏ vốn đã chịu áp lực tài chính trong thời gian dài.
Thứ ba là tác động tâm lý và niềm tin. Nhiều doanh nghiệp cho biết họ vừa nhẹ nhõm khi có cơ hội nhận lại tiền, vừa bất mãn vì đã phải chịu chi phí lớn cho một chính sách sau đó bị tòa án bác bỏ. Hàng nghìn công ty, từ các tập đoàn lớn đến doanh nghiệp nhỏ, đã tham gia các vụ kiện để bảo vệ quyền lợi của mình.
Cuối cùng là hệ quả dài hạn đối với chính sách thương mại Mỹ. Việc một chương trình thuế quan quy mô lớn bị tuyên là vượt thẩm quyền không chỉ tạo ra gánh nặng tài chính khổng lồ cho chính phủ mà còn làm dấy lên câu hỏi về tính ổn định và dự đoán của môi trường kinh doanh.
Khoản hoàn thuế hơn 166 tỷ USD vì thế không chỉ là một sự kiện tài chính, mà còn là phép thử lớn đối với hệ thống chính sách thương mại Mỹ — nơi ranh giới giữa doanh nghiệp, người tiêu dùng và nhà nước trở nên mờ nhạt hơn bao giờ hết. Trong khi cổng hoàn tiền đã mở, cuộc tranh luận về ai thực sự được hưởng lợi từ quyết định này có lẽ mới chỉ bắt đầu.
Theo NYT, BI, AARP
