Hé lộ cách Iran nghiên cứu chiến tranh Ukraine để tăng cường sức mạnh quân đội

Hossein Dadvand là một chỉ huy tóc đã bạc, điều hành một học viện chiến đấu quan trọng ở phía bắc Tehran. Nhiệm vụ của ông là huấn luyện hàng nghìn binh sĩ Iran đi qua cổng doanh trại về cách chiến đấu — và giành chiến thắng — trên chiến trường.

Trong giai đoạn dẫn tới cuộc chiến kéo dài nhiều tuần với Israel và Mỹ, ông Dadvand nằm trong số những người trong quân đội Iran tích cực “mổ xẻ” cuộc chiến Ukraine để rút ra các bài học chiến lược. Những bài học này, theo ông viết trong một bài báo, bao gồm từ khả năng duy trì sản xuất vũ khí của Ukraine cho tới việc sử dụng máy in 3D để sản xuất hàng loạt drone giá rẻ.

Các khuyến nghị của ông đã được công bố trên một tạp chí quốc phòng uy tín của Iran cách đây 2 năm. Ông kêu gọi cấp trên rằng Iran phải đầu tư vào drone, sử dụng các đơn vị chiến đấu linh hoạt và cơ động hơn, đồng thời cập nhật cách huấn luyện và tác chiến. Ông cũng đề xuất áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào vũ khí.

Những tài liệu này cung cấp cái nhìn hiếm hoi về nội bộ quân sự Iran vốn kín tiếng — bao gồm các thảo luận nội bộ, sự thay đổi chiến thuật và các công nghệ được ưu tiên.

Các bài viết cho thấy Iran đã nghiên cứu rất kỹ cuộc chiến ở Ukraine, đặc biệt là về drone, đồng thời tập trung hiện đại hóa năng lực chiến tranh mạng và lo ngại về khả năng lập kế hoạch tác chiến từ sớm của lực lượng mình. Chúng cũng cho thấy Tehran theo dõi sát sao cả cách Nga tác chiến lẫn cách Ukraine thích nghi khi đối đầu với đối thủ mạnh hơn nhiều.

Dù những nghiên cứu của ông Dadvand không có gì quá bất ngờ, chúng có thể đã hé lộ sớm hướng đi của quân đội Iran. Năm ngoái, ông hiếm hoi xuất hiện trong một cuộc phỏng vấn tại một trường bắn mới mở, tiết lộ rằng Tehran đã cập nhật giáo trình và phương pháp huấn luyện dựa trên kinh nghiệm từ Ukraine.

“Cuộc chiến Nga–Ukraine là một trong những trường hợp chúng tôi nghiên cứu rất kỹ,” ông Dadvand nói. “Một trong những điểm quan trọng nhất là việc sử dụng rộng rãi drone nhỏ và trí tuệ nhân tạo. Chúng ta đang chứng kiến các công nghệ tiên tiến như AI, lượng tử và nano bước vào lĩnh vực quân sự.”

Tất cả các bài viết đều được đăng trên các tạp chí công khai, liên kết với các học viện tham mưu và đào tạo cao cấp của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) và quân đội chính quy Iran. Tác giả bao gồm các chỉ huy cấp cao, sĩ quan tham vọng và học giả chịu trách nhiệm phân tích các thách thức chiến lược mà Iran đối mặt.

Chúng cung cấp những cái nhìn quý giá về cách quân đội Iran suy nghĩ và rút ra bài học cho các xung đột tương lai.

“Chúng phục vụ mục đích học tập quân sự,” bà Nicole Grajewski, chuyên gia về Iran tại Sciences Po (Paris), cho biết. “Đồng thời, đó cũng là cách để đưa ra ý tưởng và xem phản ứng. Những ý tưởng này đôi khi sẽ được áp dụng, dẫn đến các điều chỉnh và thay đổi.”

Nhưng những manh mối đáng chú ý nhất là cách các chỉ huy cấp cao Iran đánh giá những điểm yếu của đất nước trong giai đoạn trước khi xung đột với Israel và Mỹ bùng nổ.

Một ví dụ là bài viết đồng tác giả trên tạp chí Strategic Defence Studies (Nghiên cứu Phòng thủ Chiến lược) của hai chỉ huy cấp cao Kioumars Heydari và Abdolali Pourshasb, trong đó họ bày tỏ lo ngại về khả năng lập kế hoạch đối phó với “các mối đe dọa mới nổi”.

Họ viết vào năm 2023 rằng Iran cần nhanh chóng tuyển dụng chuyên gia, cải tổ các cuộc tập trận quân sự và định hướng mua sắm vũ khí theo các công nghệ tiên tiến như drone, laser và nền tảng không gian. Họ cũng coi chiến tranh Ukraine là nguồn gốc của “các mối đe dọa mới”.

“Tôi nghĩ một phần lý do họ viết về chiến tranh Ukraine là vì họ đang thu thập dữ liệu từ đó,” bà Grajewski nói, cho rằng việc phân tích xung đột nước ngoài giúp họ có không gian tự đánh giá nội bộ. “Họ muốn sinh viên hiểu cách các chiến dịch diễn ra và cách người Nga tác chiến.”

Dù các tạp chí quân sự Iran ít chi tiết hơn so với Nga, bà Grajewski cho rằng chúng vẫn là công cụ để các nhánh quân đội cạnh tranh nguồn lực và sự chú ý.

Ông Aziz Nasirzadeh, cựu tư lệnh không quân và từng giữ chức Bộ trưởng Quốc phòng trước khi thiệt mạng trong một đòn không kích ngày 28/2, là đồng tác giả một bài nghiên cứu về chiến tranh Iran–Iraq, trong đó kêu gọi khẩn cấp tái thiết lực lượng tiêm kích bằng cách mua Su-35 từ Nga.

Quyết định mua Su-35 được cho là gây tranh cãi giữa các nhánh quân đội Iran. Tehran xác nhận sẽ tiến hành thương vụ này ngay sau khi ông Nasirzadeh được bổ nhiệm làm Bộ trưởng Quốc phòng, dù các máy bay vẫn chưa được bàn giao.

Trong bài viết, ông cũng đề xuất trang bị drone cảm tử cho không quân và tích hợp AI vào quy trình lựa chọn mục tiêu, đồng thời kêu gọi “tái thiết các hạng mục xuống cấp” của căn cứ không quân.

Ông Nasirzadeh cũng từng đồng tác giả một nghiên cứu cho rằng không quân Mỹ ngày càng kém hiệu quả do lão hóa và thất bại trong hiện đại hóa.

Các tạp chí này là một trong số ít cách để hiểu cách Iran có thể hành động trong các tình huống cụ thể, theo ông Afshon Ostovar.

Các bài nghiên cứu này đã phác thảo cách các chỉ huy có thể xử lý tình huống như kiểm soát tàu tại eo Hormuz hoặc đối phó với một cuộc đổ bộ đường biển. Họ kết luận cách tiếp cận đối đầu là phù hợp trong trường hợp đầu, còn với trường hợp sau, việc rải thủy lôi ven bờ là biện pháp răn đe hiệu quả.

“Những nghiên cứu này thú vị nhất khi nói về chính thực tiễn hoạt động của họ,” ông Ostovar nói, cho rằng có thể dựng được bức tranh khá rõ về ưu tiên của Iran thông qua việc theo dõi các tạp chí này. “Bạn có thể thấy một bức tranh mờ nhưng đủ về cách họ đang thay đổi và thích nghi… và họ đang chú ý tới điều gì.”

Nhiều bài viết tập trung vào công nghệ drone, chiến thuật và liên lạc, cũng như đánh giá hiệu quả của các hệ thống phòng không Iran. Một trọng tâm đáng chú ý là tăng cường năng lực chiến tranh mạng, bao gồm tích hợp AI vào quyết định và tấn công.

Các nhà phân tích cho biết sĩ quan và tình báo Iran đôi khi viết dưới bút danh. Những bài viết của các nhân vật cấp cao được đánh giá là đáng chú ý hơn so với của học giả hoặc sinh viên.

Ông Farzin Nadimi cho rằng các nghiên cứu khoa học – kỹ thuật đáng tin cậy hơn các phân tích chiến lược, vốn thường yếu về phương pháp và đôi khi “vô giá trị”.

Tuy vậy, ông nói tình báo Mỹ vẫn theo dõi sát các ấn phẩm này để tìm thông tin hữu ích. Tehran cũng đã hạn chế rò rỉ bằng cách cấm các kỹ sư và sĩ quan công bố quá nhiều chi tiết nhạy cảm.

Ngay cả những bài nghiên cứu kém chất lượng cũng giúp hiểu tư duy của giới sĩ quan Iran. Nhiều bài mô tả Mỹ là suy yếu và coi đó là cơ hội để Iran tái định hình Trung Đông. Azerbaijan — quốc gia có quan hệ gần gũi với Israel — cũng thường được xem là mối lo an ninh.

“Họ nhìn thế giới theo cách rất ý thức hệ,” ông Ostovar nói.

Ông Michael Connell, cựu sĩ quan tình báo Mỹ, cho rằng các bài khảo sát binh sĩ và chuyên gia về những vấn đề ít nhạy cảm lại hữu ích nhất.

Một nghiên cứu nhấn mạnh cần ngăn binh sĩ bị lôi kéo vào “các giáo phái lệch chuẩn”. Nghiên cứu khác phát hiện các bệnh viện quân đội gặp vấn đề nghiêm trọng do phụ thuộc vào nhà cung cấp tư nhân và bỏ bê chức năng cốt lõi.

Một số bài gần đây cũng phân tích cách ngăn chặn ý định tự sát trong quân đội, hoặc chỉ ra tình trạng phân biệt đối xử trong các học viện quân sự dựa trên hoàn cảnh gia đình hoặc sắc tộc.

“Chúng cho bạn cái nhìn về đời sống hàng ngày trong quân đội Iran,” ông Connell nói.

Theo FT