Việc chặn dòng vận tải biển của Iran sẽ càng làm gia tăng khó khăn kinh tế đối với nước này, các nhà phân tích cho biết, nhưng có thể vẫn không đủ để buộc Tehran nhượng bộ hoặc làm giảm bớt tình trạng căng thẳng năng lượng toàn cầu.
Mỹ vẫn duy trì quân lực trong khu vực nhằm thực thi lệnh phong tỏa các cảng của Iran. Mục tiêu của họ là buộc Iran phải nhượng bộ trước các yêu cầu của Washington bằng cách tước đi nguồn thu lớn nhất của chính phủ Tehran — xuất khẩu dầu mỏ.
Đây là một chiến lược rủi ro cao. Một lệnh phong tỏa chắc chắn sẽ siết chặt nền kinh tế vốn đã suy yếu của Iran và có thể thúc đẩy các cuộc đàm phán tiếp theo — thậm chí dẫn tới việc gia hạn lệnh ngừng bắn. Tuy nhiên, nó cũng có thể tiếp tục làm gián đoạn nguồn cung dầu, đẩy giá lên cao và khiến Iran bị thúc đẩy tấn công các nhà sản xuất năng lượng trong khu vực. Iran cũng đã cảnh báo có thể trả đũa bằng cách gây tắc nghẽn các tuyến vận tải khác, không chỉ riêng eo biển Hormuz.
Câu hỏi đặt ra là: Điều này sẽ ảnh hưởng như thế nào đến nền kinh tế Iran?
Trước hết, dù doanh thu từ dầu mỏ hiện chiếm tỷ trọng thấp hơn so với 20 năm trước, đây vẫn là yếu tố then chốt đối với nền kinh tế Iran.
Việc có được số liệu đáng tin cậy về thương mại và kinh tế Iran là rất khó. Các dữ liệu được công bố thường không đầy đủ và các phân tích phần lớn mang tính ước đoán. Theo các báo cáo của Iran, dầu mỏ chiếm hơn 40% tổng doanh thu xuất khẩu của nước này vào năm 2023.
Trung Quốc là khách hàng lớn nhất của Iran, chiếm tới 90% lượng dầu xuất khẩu của nước này trong năm 2024, theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA). Giá trị nhập khẩu của Trung Quốc đạt 31,5 tỷ USD vào năm 2025 và chiếm khoảng 45% ngân sách chính phủ Iran, theo ước tính của Ủy ban Đánh giá Kinh tế và An ninh Mỹ – Trung do Quốc hội Mỹ thành lập.
Ông Esfandyar Batmanghelidj, Giám đốc điều hành Quỹ Bourse & Bazaar có trụ sở tại London (Anh), hoài nghi rằng việc chặn xuất khẩu dầu của Iran sẽ buộc các nhà lãnh đạo nước này nhượng bộ theo yêu cầu của Tổng thống Donald Trump.
“Mục tiêu của Iran trong thời chiến không phải là tối đa hóa doanh thu xuất khẩu,” ông nói. “Mục tiêu của họ là duy trì mức doanh thu tối thiểu cần thiết để nền kinh tế tiếp tục vận hành cầm chừng.”
Chi tiêu quân sự của Iran đạt 7,9 tỷ USD vào năm 2024, theo Ngân hàng Thế giới (WB). Tuy nhiên, Iran cũng cho thấy họ có thể gây rối loạn nền kinh tế toàn cầu bằng các phương tiện giá rẻ như drone và thủy lôi.
Nền kinh tế Iran đã thích nghi với các lệnh trừng phạt
Lệnh phong tỏa của Mỹ, ngoài việc cắt giảm xuất khẩu dầu, cũng sẽ làm gián đoạn dòng hàng hóa nhập khẩu vào Iran.
Nhiều năm bị trừng phạt đã làm suy yếu nền kinh tế Iran, dẫn đến tỷ lệ thất nghiệp cao, lạm phát tăng vọt và tình trạng khan hiếm hàng hóa. Sự sụp đổ của đồng tiền của nước này đã làm trầm trọng thêm khủng hoảng chi phí sinh hoạt và dẫn đến các cuộc biểu tình quy mô lớn vào tháng 12 năm ngoái.
Tuy vậy, trong những năm gần đây, Iran vẫn duy trì thương mại với hơn 170 quốc gia. Đầu tháng này, cơ quan hải quan Iran cho biết thương mại phi dầu mỏ của nước này đạt 109,6 tỷ USD trong 12 tháng qua. Các mặt hàng nhập khẩu gồm điện thoại thông minh, máy kéo, linh kiện ô tô, gạo, đậu nành và dầu hạt hướng dương.
Theo thời gian, nền kinh tế Iran cũng đã thích nghi với các lệnh trừng phạt bằng cách tăng cường sản xuất trong nước, bao gồm ô tô, thép, sắt, thiết bị điện tử, dược phẩm và thực phẩm.
Tuy nhiên, một phần năng lực này hiện đã bị phá hủy. Các cuộc không kích của Mỹ và Israel trong gần bảy tuần giao tranh đã làm hư hại nhà máy, mạng lưới giao thông, nhà máy điện và nhiều cơ sở khác. Ngoài ra, nhiều hoạt động sản xuất trong nước phụ thuộc vào nguyên liệu, máy móc và linh kiện nhập khẩu — những yếu tố có thể bị gián đoạn bởi lệnh phong tỏa của Mỹ.
Phong tỏa đường biển không thể cắt đứt mọi tuyến thương mại
Vị trí địa lý của Iran cho phép nước này vẫn có các tuyến thương mại thay thế. Iran giáp 7 quốc gia, bao gồm Pakistan, Afghanistan, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời có các cảng trên biển Caspi. Một phần thương mại hàng hóa không liên quan đến dầu, như thực phẩm và khoáng sản, được vận chuyển qua đường bộ.
Dữ liệu hải quan cho thấy khoảng một phần ba thương mại phi dầu mỏ của Iran trong những tháng gần đây được vận chuyển bằng đường không và đường bộ.
Các chuyên gia cho biết buôn lậu hàng hóa tiêu dùng và nguyên liệu cũng rất phổ biến.
Năm 2024, giới chức Pakistan báo cáo rằng các đối tượng buôn lậu đã vận chuyển hàng triệu lít dầu Iran qua biên giới mỗi ngày, tương đương hơn 1 tỷ USD mỗi năm.
Hoạt động thương mại bất hợp pháp này có thể không mang lại nguồn thu trực tiếp cho chính phủ, nhưng vẫn cung cấp hàng hóa và ngoại tệ quan trọng cho nền kinh tế.
Phần lớn quá trình đa dạng hóa kinh tế của Iran trong nhiều thập kỷ chịu trừng phạt được thúc đẩy bởi khu vực tư nhân. Việc khôi phục các hoạt động kinh tế thiết yếu trong bối cảnh phong tỏa sẽ phụ thuộc phần nào vào khả năng các doanh nghiệp tự tìm ra giải pháp.
Phong tỏa gây áp lực nhưng chưa chắc giải quyết khủng hoảng năng lượng
Ông Dennis Ross, cựu nhà ngoại giao cấp cao của Mỹ và là nhà đàm phán Trung Đông, viết trên mạng xã hội rằng “lệnh phong tỏa tạo thêm áp lực lên Iran, đồng thời cũng gây áp lực lớn lên Trung Quốc buộc nước này gây sức ép với Iran.”
Ông Robin J. Brooks, chuyên gia cao cấp tại Viện Brookings, cho rằng việc cắt giảm doanh thu xuất khẩu của Iran cuối cùng có thể dẫn đến siêu lạm phát, suy thoái và sự mất giá mạnh của đồng rial, dù quá trình này có thể mất vài tuần.
Theo ông Brooks, lệnh phong tỏa sẽ loại bỏ khoảng 2 triệu thùng dầu Iran mỗi ngày khỏi thị trường, nhưng tác động tới giá dầu toàn cầu có thể chỉ ở mức “trung bình”.
Những người phản đối lại tỏ ra hoài nghi. Dù lệnh phong tỏa chỉ nhắm vào hoạt động vận tải của Iran, các tàu khác cũng có thể không dám đi qua eo biển do lo ngại về thủy lôi hoặc các cuộc tấn công du kích bằng tàu nhỏ của Iran.
Phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh vẫn ở mức cao, làm gia tăng chi phí vận chuyển.
Iran đã đe dọa nối lại các cuộc tấn công vào các quốc gia sản xuất năng lượng trong khu vực như Kuwait, UAE, Qatar và Arab Saudi. Các quan chức Iran cũng cảnh báo có thể đóng các tuyến hàng hải khác trong khu vực.
Ngoài ra, lực lượng Houthi tại Yemen — được Iran hậu thuẫn — dù đã suy yếu sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel năm ngoái, vẫn có thể làm gia tăng rủi ro tấn công các tàu đi qua eo Bab al-Mandeb, một điểm nghẽn ở phía nam Biển Đỏ.
Cơ quan Năng lượng Quốc tế cho biết hôm thứ Ba, đúng thời điểm lệnh phong tỏa bắt đầu, rằng giá năng lượng cao và nguồn cung suy giảm có thể kéo dài. Nhu cầu dầu toàn cầu — một chỉ số của hoạt động kinh tế — được dự báo giảm 2,3 triệu thùng mỗi ngày trong tháng này.
Việc gây áp lực lên Trung Quốc để buộc nước này gây sức ép với Iran có thể phản tác dụng. Hôm đầu tuần trước, Bắc Kinh cho rằng lệnh phong tỏa dầu của Mỹ là “nguy hiểm và vô trách nhiệm”. Ngoài ra, nguy cơ đối đầu có thể xảy ra nếu một tàu Trung Quốc cố gắng cập cảng Iran.
Ông Batmanghelidj cho rằng không có gì nghi ngờ việc phong tỏa của Mỹ sẽ khiến Iran nghèo hơn. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh: “Việc khiến Iran nghèo hơn không nhất thiết khiến nước này trở nên ít nguy hiểm hơn.”
Theo NYTimes
