Gần 2 tháng kể từ khi cuộc chiến Mỹ – Israel với Iran nổ ra, xung đột đã khiến hàng nghìn người thiệt mạng và làm gián đoạn các dòng chảy năng lượng quan trọng. Ở trung tâm của cuộc khủng hoảng là eo biển Hormuz, điểm nghẽn chiến lược nơi khoảng 20% nguồn cung dầu thế giới thường đi qua, đã nhiều lần bị hạn chế hoặc bị đe dọa đóng cửa bởi cả Iran và Mỹ.
Trong suốt cuộc chiến, nhiều từ ngữ và thuật ngữ xuất hiện dày đặc trên các tiêu đề báo chí mang trong mình những ý nghĩa lịch sử, tôn giáo hoặc chính trị sâu xa hơn.
Dưới đây là 10 thuật ngữ chính định hình ngôn ngữ của cuộc chiến và ý nghĩa của chúng.
Hormuz
Eo biển Hormuz là tuyến đường thủy hẹp giữa Iran và Oman, nối Vịnh Ba Tư với biển Arab. Đây là một trong những tuyến hàng hải chiến lược quan trọng nhất thế giới. Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, việc đi lại qua eo biển này đã bị hạn chế nghiêm trọng, với những giai đoạn đóng cửa một phần hoặc gần như hoàn toàn.
Nguồn gốc chính xác của tên gọi “Hormuz” vẫn còn gây tranh cãi; tuy nhiên, giả thuyết được chấp nhận rộng rãi nhất cho rằng nó liên quan đến một dạng của “Ahura Mazda”, vị thần tối cao trong Hỏa giáo (Zoroastrianism), ở khu vực Trung Ba Tư với ý nghĩa “Chúa tể trí tuệ”. Mối liên hệ này có thể bắt nguồn từ thời kỳ Sassanid hoặc thậm chí sớm hơn trong quá trình phát triển ngôn ngữ Ba Tư.
Các giả thuyết ít được chấp nhận hơn cho rằng tên gọi này có thể xuất phát từ các yếu tố Ba Tư địa phương như “hur” (nước tù hoặc đầm lầy) và “mogh” (cây chà là), hàm ý “vùng đất của chà là”, hoặc liên quan đến từ Hy Lạp “hormos” nghĩa là “vịnh nhỏ” hoặc “bến cảng.”
Về mặt lịch sử, Vương quốc Hormuz, một tiểu quốc thời Trung Cổ, được cho là một vương quốc hàng hải giàu có tập trung quanh khu vực eo biển ngày nay, với ảnh hưởng lan tới Bahrain.
Shahed
Drone Shahed là loại đạn bay lảng vảng giá rẻ của Iran, thường được mô tả là “drone cảm tử” hoặc phương tiện bay không người lái mang đầu nổ, sử dụng các linh kiện đơn giản, công nghệ thấp. Iran đã sử dụng chúng từ đầu cuộc chiến để tấn công Israel và các quốc gia vùng Vịnh.
Các drone này thường bay ở độ cao thấp và được phóng theo từng đợt lớn nhằm áp đảo hệ thống phòng không, buộc đối phương phải sử dụng các biện pháp đánh chặn tốn kém.
Từ “Shahed” có nguồn gốc Arab, nghĩa là “chứng nhân”. Dù xuất phát từ tiếng Arab, từ này cũng được sử dụng phổ biến trong tiếng Ba Tư (Farsi) với cùng ý nghĩa.
Tomahawk
Ban đầu, “tomahawk” là tên gọi của một loại rìu hoặc búa cầm tay đa năng được người bản địa Bắc Mỹ sử dụng trong săn bắn, chế tác và chiến đấu. Theo Từ điển Từ nguyên trực tuyến, từ này bắt nguồn từ một ngôn ngữ Algonquian (thường được cho là Powhatan tamahaac), nghĩa là “công cụ để cắt”.
Trong quân sự hiện đại, nó dùng để chỉ tên lửa hành trình Tomahawk, một loại tên lửa tầm xa, có thể hoạt động trong mọi điều kiện thời tiết do Mỹ phát triển. Đây được xem là một trong những tên lửa hành trình chính xác nhất thế giới, có thể tấn công mục tiêu từ khoảng cách hơn 1.000 dặm (1.600 km).
Các tổ chức nhân quyền cho rằng một tên lửa Tomahawk có thể đã đánh trúng một trường học tại Minab (Iran) trong giai đoạn đầu cuộc chiến, khiến gần 170 trẻ em thiệt mạng.
Minab
Minab, nơi có trường học “Shajareh Tayyebeh” (“Cây tốt lành”), nổi tiếng với cảnh quan nông nghiệp xanh tươi và thường được gọi là một “ốc đảo”.
Nằm gần eo Hormuz, thành phố này đặc biệt nổi tiếng với các loại trái cây họ cam quýt và chà là.
Nguồn gốc tên gọi “Minab” chưa được xác định rõ, nhưng thường được cho là bắt nguồn từ các yếu tố Ba Tư mang nghĩa “nước xanh” hoặc “nước trong”, phản ánh sự gắn bó của khu vực với đất đai màu mỡ và nguồn nước.
Một số nguồn Iran đưa ra giả thuyết khác, liên hệ tên gọi này với Qalʿa-ye Minā (“Lâu đài Mina”), một trong nhiều công trình phòng thủ lịch sử trong khu vực. Theo Encyclopaedia Iranica, “mina” có thể mang nghĩa “xanh lam” hoặc “men sứ”, từ đó dẫn đến cách hiểu như “pháo đài xanh”, dù điều này vẫn mang tính suy đoán.
Bab al-Mandeb
Eo biển Bab al-Mandeb, nghĩa đen là “Cổng nước mắt” hoặc “Cổng đau thương” (từ tiếng Arab bab nghĩa là “cửa” và mandab liên quan đến nỗi buồn), là một eo biển hẹp nối Biển Đỏ với Vịnh Aden.
Nằm giữa Yemen và Djibouti, đây là cửa ngõ phía nam duy nhất của Biển Đỏ ra Ấn Độ Dương và kết nối với kênh đào Suez, tạo điều kiện cho thương mại giữa châu Á và châu Âu.
Kể từ khi chiến tranh bắt đầu, lực lượng Houthi — nhóm liên kết với Iran kiểm soát phần lớn khu vực tây bắc Yemen và thủ đô Sanaa — đã nhiều lần đe dọa làm gián đoạn hoặc đóng eo biển này, nhấn mạnh vai trò của nó như một điểm nghẽn quan trọng đối với hàng hóa toàn cầu.
Epic Fury
Chiến dịch Epic Fury (Thịnh nộ sử thi) là mật danh do Washington sử dụng cho chiến dịch quân sự chung với Tel Aviv nhằm vào Iran, bắt đầu từ ngày 28/2, và thường xuyên được nhắc đến trong các tuyên bố chính thức của Nhà Trắng.
Từ “epic” bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp cổ epos, nghĩa là “lời nói”, “câu chuyện”, đồng thời gắn với các khái niệm như “lời hứa”, “lời tiên tri” và thơ ca anh hùng. Từ này đi vào tiếng Anh qua tiếng Pháp épique, với nghĩa mở rộng là “vĩ đại” hoặc “anh hùng” được ghi nhận từ năm 1731.
Trong khi đó, “fury” có nguồn gốc từ tiếng Latin furia, nghĩa là “cơn thịnh nộ” hoặc “sự điên cuồng”. Trong thần thoại La Mã, Furiae là những nữ thần trừng phạt, tương ứng với Erinyes trong thần thoại Hy Lạp. Theo Online Etymology Dictionary, thuật ngữ này cũng chỉ những thực thể trừng phạt được cho là xuất phát từ Tartarus để trừng trị kẻ phạm tội.
Kết hợp lại, Epic Fury mang nghĩa “cơn thịnh nộ anh hùng” hoặc “cơn thịnh nộ ở quy mô sử thi”.
Ayatollah
Ayatollah là một danh hiệu cấp cao trong các nhánh của Hồi giáo Shia, dành cho các giáo sĩ có trình độ cao về luật Hồi giáo, thần học và học thuật tôn giáo. Thuật ngữ này xuất phát từ tiếng Arab: ayah nghĩa là “dấu hiệu” hoặc “phép màu”, và Allah nghĩa là “Thượng đế”, hợp lại thành “Dấu hiệu của Thượng đế”.
Các Ayatollah thường là những học giả đạt trình độ cao trong các trường dòng và có khả năng diễn giải luật Hồi giáo. Danh xưng này gắn liền với Iran, nơi các giáo sĩ cấp cao đóng vai trò trung tâm trong đời sống tôn giáo và chính trị, đặc biệt từ sau Cách mạng Hồi giáo Iran.
Lãnh tụ tối cao Iran, Đại giáo chủ Ali Khamenei, đã thiệt mạng ngày 28/2 và được kế nhiệm bởi người con trai thứ hai, Mojtaba Khamenei.
Kharg
Đảo Kharg, đôi khi được gọi là “đảo cấm” do hạn chế tiếp cận và tầm quan trọng chiến lược, là một hòn đảo nhỏ ở Vịnh Ba Tư và là cảng xuất khẩu dầu chính của Iran.
Tên gọi “Kharg” có nguồn gốc chưa rõ ràng, có thể xuất phát từ một ngôn ngữ Iran cổ hoặc tiền Hồi giáo, dù ý nghĩa chính xác vẫn chưa được xác định. Một số giả thuyết cho rằng nó liên quan đến các từ cổ chỉ “nơi nóng”, phản ánh khí hậu khắc nghiệt của đảo, nhưng điều này vẫn mang tính suy đoán.
Được coi là trung tâm xuất khẩu dầu quan trọng nhất của Iran, hòn đảo này từng bị ném bom dữ dội trong chiến tranh Iran–Iraq trước khi được tái thiết.
Vào tháng 3, một chiến dịch không kích quy mô lớn của Mỹ đã nhắm vào đảo Kharg, đánh trúng hơn 90 mục tiêu quân sự, nhưng tránh các cơ sở hạ tầng năng lượng.
Kafir
Từ “kafir” thu hút sự chú ý trong cuộc chiến với Iran sau khi Bộ trưởng Chiến tranh Mỹ Pete Hegseth bị chụp ảnh với hình xăm tiếng Arab trên cánh tay.
Thường được dịch là “kẻ ngoại đạo” hoặc “người không tin”, từ này theo nghĩa đen là “người che giấu” hoặc “người che đậy sự thật”. Nó bắt nguồn từ gốc tiếng Ả Rập k-f-r (ك ف ر), từ động từ kafara, nghĩa là “che phủ”, “giấu kín”.
Từ này và các dạng liên quan như “kuffar” và “kafirun” xuất hiện nhiều lần trong Kinh Qur’an.
Khatam Al Anbiya
Tổng hành dinh trung tâm của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), mang tên Khatam al-Anbiya, xuất phát từ cụm từ tiếng Arab nghĩa là “Ấn tín của các nhà tiên tri”.
Thuật ngữ này gồm “khatam” nghĩa là “con dấu” hoặc “nhẫn niêm”, và “al-anbiya” nghĩa là “các nhà tiên tri”.
Người phát ngôn của cơ quan này, ông Ebrahim Zolfaghari, từng chế giễu Tổng thống Trump, thậm chí nhại lại câu nói nổi tiếng “You’re fired!” (Anh đã bị sa thải!) của ông.
Thuật ngữ tương tự “khatam an-nabiyyin” xuất hiện trong Kinh Qur’an để chỉ Nhà tiên tri Muhammad, được mô tả là “Ấn tín của các nhà tiên tri”.
Theo AJ
