Không thiếu nhà khoa học, vì sao bài toán rác thải vẫn bế tắc?

Thời gian qua, người dân khu vực xã Vạn Thắng, tỉnh Ninh Bình đã lên tiếng vì mùi hôi từ bãi rác ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và sức khỏe của hàng trăm gia đình.

Đây không phải địa phương duy nhất đối diện tình trạng ô nhiễm này. Người dân ở Hà Nội, TP.HCM, Đà Nẵng, Lâm Đồng, Quảng Ninh, Vĩnh Phúc... cũng từng bức xúc tương tự.

Ở các đô thị, mỗi ngày có cả chục nghìn tấn rác thải. Giải pháp chủ yếu vẫn là chôn lấp - một công nghệ đã lỗi thời. Các biện pháp như phun hóa chất hay điều chỉnh thời gian tiếp nhận rác chỉ mang tính tình thế, không giải quyết được gốc rễ vấn đề.

Khi người dân chịu đựng ô nhiễm, chính quyền loay hoay xử lý tình huống, thì một câu hỏi lớn đặt ra: Tại sao không sử dụng khoa học công nghệ để giải quyết bài toán này?

Riêng tại Hà Nội, hệ thống các viện nghiên cứu, trường đại học như Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam, Đại học Bách khoa, Học viện Nông nghiệp… quy tụ hàng nghìn nhà khoa học trong các lĩnh vực hóa học, sinh học, vật liệu, môi trường…

Trong khi nhiều địa phương vẫn nhiều năm lúng túng với việc giải quyết vấn đề rác thải thì nhóm nghiên cứu của PGS.TS Đặng Thị Cẩm Hà (Viện Hàn lâm KH&CN Việt Nam) đã phát triển thành công các chế phẩm vi sinh giúp phân hủy rác thải nhựa phân hủy sinh học và rác hữu cơ, được cấp bằng độc quyền sáng chế từ năm 2019.

Kết quả thử nghiệm cho thấy chỉ sau 30 ngày, một số loại túi polymer có thể giảm tới 34–37% khối lượng, thậm chí với một số vật liệu, mức phân hủy đạt tới 91% về cấu trúc phân tử. Các chế phẩm này còn có khả năng ứng dụng vào thực tế, đặc biệt trong xử lý rác hữu cơ, có thể sử dụng để cải tạo đất.

Khi đó, Viện sĩ Nguyễn Văn Hiệu - Giáo sư, Tiến sĩ Khoa học ngành vật lý lý thuyết và vật lý toán học lỗi lạc của Việt Nam - dù đánh giá kết quả nghiên cứu đạt được hết sức quan trọng, nhưng để đưa kết quả nghiên cứu này vào cuộc sống “còn rất gian truân, cần sự hợp tác triển khai của các doanh nghiệp và chính quyền”.

Thực tế, đang có một nghịch lý là hàng năm, tại các triển lãm KH&CN, luôn giới thiệu các giải pháp xử lý rác thải từ quy mô nhỏ đến công nghiệp và ở nhiều lĩnh vực, từ công nghệ sinh học, công nghệ đốt, đến các giải pháp quản lý thông minh...

Nhưng sau triển lãm, phần lớn các giải pháp này lại “xếp ngăn kéo”. Thiếu cơ chế đặt hàng, không được thử nghiệm trên quy mô thực tế, nhiều đề tài dù có giá trị vẫn “nằm trên giấy”, gây lãng tiền đầu tư nghiên cứu và chất xám của các nhà khoa học.

Trên thế giới, nhiều nước đã vượt qua bài toán rác thải bằng cách tiếp cận hoàn toàn khác. Thụy Điển chỉ chôn lấp khoảng 1% lượng rác, còn lại được tái chế hoặc đốt để phát điện và sưởi ấm. Thậm chí, họ còn nhập khẩu rác để phục vụ hệ thống năng lượng.

Áo và Bỉ phát triển mạnh các công nghệ tái chế sinh học và hệ thống quản lý rác từ khâu thiết kế sản phẩm. Nhật Bản tối ưu hóa công nghệ đốt rác với hiệu suất cao, giảm thiểu khí thải và tận dụng nhiệt năng.

Điểm chung của các nước này không chỉ là công nghệ, mà là cách tổ chức hệ thống: Phân loại rác tại nguồn, kết nối chặt chẽ giữa nhà khoa học, doanh nghiệp và chính quyền, cùng với các chính sách nhất quán và dài hạn.

Quay lại Việt Nam, có thể thấy chúng ta không thiếu giải pháp, mà thiếu cơ chế để đưa giải pháp vào thực tế. Việc đặt hàng nghiên cứu từ nhu cầu thực tiễn còn rất hạn chế. Các địa phương chưa chủ động kết nối với giới khoa học. Doanh nghiệp môi trường thiếu động lực đầu tư công nghệ mới do rủi ro cao và thiếu chính sách hỗ trợ.

Muốn giải được bài toán rác thải bền vững, trước hết cần thay đổi tư duy: Coi rác thải là tài nguyên, không phải gánh nặng. Từ đó, xây dựng các chương trình đặt hàng nghiên cứu cụ thể, gắn với nhu cầu của từng địa phương.

Nhà nước cần đóng vai trò hỗ trợ thử nghiệm công nghệ, chia sẻ rủi ro với doanh nghiệp, đồng thời có cơ chế đánh giá, lựa chọn công nghệ minh bạch.

Ngoài ra, bắt buộc phân loại rác tại nguồn là điều kiện tiên quyết để mọi công nghệ xử lý phát huy hiệu quả. Không có phân loại, mọi giải pháp đều trở nên vô nghĩa.

Cuối cùng, cần thiết lập một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực môi trường, nơi các nhà khoa học, doanh nghiệp và chính quyền cùng tham gia giải quyết bài toán rác thải. Khi đó, những công trình nghiên cứu sẽ không còn nằm trên giấy, mà trở thành giải pháp thực sự cho đời sống.

Nếu không thay đổi, những bãi rác sẽ tiếp tục là nỗi ám ảnh của người dân và chính quyền sẽ còn lúng túng. ​