Có nên tạo cơ chế để bác sĩ nghỉ hưu tiếp tục cống hiến?

Lần đầu tiên, Bộ Giáo dục và Đào tạo đề xuất cho phép nhà giáo ký hợp đồng toàn thời gian sau khi nghỉ hưu - bước tiến đáng chú ý về tư duy chính sách: chuyển từ “quản lý tuổi” sang “khai thác năng lực”.

Quy định mới cho phép nhà giáo sau nghỉ hưu được ký hợp đồng toàn thời gian không chỉ giải quyết bài toán thiếu giáo viên, mà còn giữ lại được một nguồn lực quý giá: tri thức tích lũy qua hàng chục năm đứng lớp.

Ngành y, với những đặc thù và yêu cầu cao hơn, có lẽ cần một bước tiến tương tự – thận trọng hơn, chặt chẽ hơn, nhưng cũng cởi mở hơn.

Một bác sĩ phải mất tối thiểu 10–15 năm đào tạo và tích lũy thực hành mới đạt đến độ chín nghề nghiệp. Những kỹ năng như chẩn đoán phân biệt, xử lý biến chứng, ra quyết định trong tình huống khẩn cấp… không thể học hoàn toàn từ sách vở hay mô phỏng. Đó là thứ chỉ hình thành qua va chạm thực tế.

Nhưng hiện nay, khi đến tuổi nghỉ hưu, phần lớn bác sĩ phải rời khỏi hệ thống công lập, trong khi họ vẫn còn đủ sức khỏe, minh mẫn và – quan trọng nhất – đang ở đỉnh cao kinh nghiệm. Đó là một sự lãng phí.

Bởi trong y khoa, không phải lúc nào bệnh cũng biểu hiện rõ ràng. Có những trường hợp triệu chứng rất mơ hồ, dễ nhầm lẫn với các bệnh thông thường. Một bác sĩ ít kinh nghiệm có thể cần nhiều xét nghiệm, nhiều thời gian để chẩn đoán, thậm chí có thể bỏ sót.

Trong khi đó, một bác sĩ từng trải có thể nhận ra những dấu hiệu rất nhỏ, từ đó định hướng đúng ngay từ đầu. Điều này không chỉ giúp người bệnh được điều trị kịp thời mà còn tránh được những xét nghiệm không cần thiết, giảm chi phí và thời gian.

Đặc biệt, với các ca bệnh nặng hoặc cấp cứu, kinh nghiệm đôi khi là yếu tố quyết định. Có những tình huống chỉ diễn ra trong vài phút, nơi mỗi quyết định đều có thể ảnh hưởng đến tính mạng. Lúc này, khả năng phán đoán nhanh, xử lý linh hoạt – thứ chỉ có được qua nhiều năm làm nghề – trở nên vô cùng quan trọng.

Chính vì vậy, khi một bác sĩ bước vào độ chín nghề nghiệp cũng là lúc họ phải rời hệ thống vì đến tuổi nghỉ hưu, là một sự tiếc nuối. Không phải vì họ không còn khả năng làm việc, mà vì chúng ta chưa có cơ chế phù hợp để tiếp tục sử dụng họ.

Trong thực tế, nhiều bác sĩ sau nghỉ hưu vẫn tiếp tục cống hiến dưới những hình thức khác nhau: làm việc tại cơ sở y tế tư nhân, tham gia hội chẩn, tư vấn chuyên môn. Điều đó cho thấy năng lực của họ vẫn còn, và nhu cầu xã hội đối với họ vẫn hiện hữu.

Nhìn ra thế giới, cách tiếp cận này không hề mới. Đức không còn áp dụng cứng nhắc tuổi nghỉ hưu đối với bác sĩ hành nghề, mà cho phép họ tiếp tục làm việc dựa trên năng lực và điều kiện sức khỏe. Tại Ý, chính phủ có thể kéo dài thời gian làm việc hoặc mời bác sĩ đã nghỉ hưu quay lại trong những giai đoạn hệ thống thiếu hụt nhân lực. Ở Ấn Độ hay Nigeria, việc nâng tuổi nghỉ hưu hoặc tái sử dụng bác sĩ giàu kinh nghiệm cũng đã được triển khai nhằm đảm bảo chất lượng dịch vụ y tế.

Điểm chung của những chính sách này không phải là “giữ người bằng mọi giá”, mà là tạo điều kiện để những người còn đủ năng lực tiếp tục cống hiến một cách phù hợp.

Với Việt Nam, khi nhiều bệnh viện vẫn thiếu bác sĩ giỏi ở các chuyên khoa sâu, đặc biệt tại tuyến dưới, thì việc tận dụng nguồn lực này lại càng trở nên cần thiết.

Một chuyên gia giàu kinh nghiệm không chỉ góp phần nâng cao chất lượng điều trị, mà còn đóng vai trò người “truyền lửa”, giúp thế hệ sau trưởng thành nhanh hơn và vững vàng hơn.

Dĩ nhiên, không thể bỏ qua những lo ngại về sức khỏe và khả năng đáp ứng công việc của bác sĩ lớn tuổi. Nhưng thay vì sử dụng tuổi tác như một ranh giới tuyệt đối, cần thiết lập một hệ thống đánh giá năng lực định kỳ, minh bạch và khoa học. Khi đó, mỗi bác sĩ sẽ được tiếp tục làm việc hay dừng lại dựa trên chính khả năng thực tế của họ.

Một cơ chế hợp đồng linh hoạt – toàn thời gian hoặc bán thời gian – đi kèm với công việc phù hợp như khám, chữa bệnh, hội chẩn, đào tạo, chuyển giao kỹ thuật… là hướng đi không chỉ giúp giảm áp lực nhân lực, mà còn giữ lại được “trí nhớ nghề nghiệp” – thứ vô cùng khó bù đắp nếu đã mất đi.

Cũng cần thiết kế cơ chế đãi ngộ phù hợp để thu hút và giữ chân lực lượng này trong khu vực công lập. Nếu không có chính sách đủ cạnh tranh, rất khó để các bệnh viện công có thể giữ được bác sĩ giàu kinh nghiệm trước sức hút của khu vực tư nhân.

Quan trọng hơn, chính sách này cần được xây dựng theo hướng hỗ trợ, chứ không thay thế thế hệ kế cận. Vai trò lớn nhất của bác sĩ sau nghỉ hưu không chỉ nằm ở việc trực tiếp khám chữa bệnh, mà còn ở việc truyền đạt kinh nghiệm, nâng cao năng lực cho đội ngũ trẻ. Đây là yếu tố then chốt để đảm bảo sự phát triển bền vững của hệ thống y tế.

Chính sách với nhà giáo đã mở ra một hướng đi đáng suy nghĩ cho ngành y. Để khi một bác sĩ bước vào tuổi nghỉ hưu, đó không phải là điểm kết thúc, mà là một giai đoạn khác của hành trình cống hiến để những “kho báu” kinh nghiệm không bị lặng lẽ mang ra khỏi hệ thống, trong khi xã hội vẫn đang rất cần, để người bệnh vẫn có cơ hội được hưởng lợi từ những kinh nghiệm quý giá đã được tích lũy suốt cả một đời làm nghề.