Khi AI tiến vào lĩnh vực chăm sóc sức khỏe con người: Vai trò của bác sĩ ra sao?

Ngày 15/12/2025, Ant Group thuộc Tập đoàn Alibaba bất ngờ thông báo nâng cấp ứng dụng y tế AI AQ có 15 triệu người thường xuyên sử dụng hàng tháng, thành một thương hiệu mới mang tên “Ant Afu”: nâng cấp toàn diện ba mảng chức năng gồm: chăm sóc – đồng hành sức khỏe, tư vấn hỏi đáp sức khỏe và dịch vụ y tế.

Sự thay đổi không chỉ nằm ở tên gọi, mà quan trọng hơn là ở cách định vị: từ một công cụ trí tuệ nhân tạo, Ant Afu được giới thiệu như một “người bạn sức khỏe AI”, chuyên giải đáp các vấn đề sức khỏe cơ bản, phổ biến trong đời sống hàng ngày – những câu hỏi “ở giữa” sinh hoạt thường nhật và bệnh viện. Hiện nay mỗi ngày Afu trả lời trung bình 5 triệu câu hỏi của người dùng ứng dụng.

Thông điệp của Ant Group rất rõ ràng: Afu không nhằm cạnh tranh với bác sĩ, mà để lấp khoảng trống của hệ thống y tế truyền thống – nơi hàng trăm triệu người có thắc mắc về sức khỏe nhưng không đủ nghiêm trọng để đi bệnh viện khám, hoặc không thể tiếp cận bác sĩ kịp thời. Phó Chủ tịch Ant Group kiêm Chủ tịch mảng y tế Trương Tuấn Kiệt nhấn mạnh: các câu trả lời của Afu không phải chẩn đoán y khoa, và sẽ không bao giờ thay thế bác sĩ con người.

Tuyên bố này nghe có vẻ trấn an. Nhưng nó cũng vô tình đặt ra một câu hỏi lớn hơn, gai góc hơn: liệu bác sĩ con người có thực sự là không thể thay thế?

Hệ thống y tế thế giới đang kiệt sức

Câu hỏi ấy không phải từ các tập đoàn công nghệ, mà từ chính giới học thuật y khoa phương Tây. Charlotte Blease – Phó giáo sư Tin học y tế, đồng thời là một triết gia tại Đại học Uppsala (Thụy Điển) – trong bài viết “Bác sĩ có thể bị thay thế không?” đã thẳng thắn chỉ ra một thực tế đáng lo ngại: bác sĩ ở các nước phát triển đang rơi vào tình trạng kiệt sức trên diện rộng, và điều đó ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng chẩn đoán.

Tại Mỹ, khoảng một nửa số bác sĩ thừa nhận mình bị “burnout” – kiệt sức nghề nghiệp. Ở Anh, 40% bác sĩ cho biết mỗi tuần ít nhất một lần họ không thể cung cấp đủ chăm sóc y tế cho bệnh nhân; 1/3 thừa nhận họ không còn khả năng gánh nổi khối lượng công việc hiện tại.

Trong khi đó, nhu cầu y tế lại tăng không ngừng. Dân số toàn cầu già hóa nhanh, các bệnh mạn tính như ung thư, tiểu đường, sa sút trí tuệ gia tăng, kéo theo nhu cầu chăm sóc dài hạn và phức tạp. Dự báo đến năm 2030, thế giới sẽ thiếu khoảng 10 triệu nhân viên y tế. Ở một số khu vực châu Âu, hàng triệu người không có bác sĩ gia đình – tuyến phòng thủ đầu tiên của hệ thống y tế.

Thiếu người, quá tải, áp lực liên tục – đó là môi trường để sai sót y khoa nảy sinh.

Sai lầm không chỉ do mệt mỏi, mà do bản chất con người

Điều đáng nói là, ngay cả trong những hệ thống y tế được coi là tiên tiến nhất, với đội ngũ bác sĩ tận tâm và được đào tạo bài bản, sai sót vẫn không thể bị loại bỏ hoàn toàn. Mệt mỏi và quá tải làm tình hình tồi tệ hơn; nhưng theo bà Blease, đó không phải là nguyên nhân gốc rễ.

Nguyên nhân sâu xa hơn nằm ở một sự thật khó chấp nhận: con người vốn có giới hạn. Người ta có thể quên, phán đoán sai, quá tự tin; cảm xúc, định kiến và “điểm mù” nhận thức ảnh hưởng đến cách nhìn nhận và ra quyết định. Những đặc điểm tâm lý này từng giúp con người sinh tồn trong các cộng đồng nhỏ thời tiền sử, nhưng lại trở nên nguy hiểm trong môi trường y học hiện đại – nơi rủi ro cao, thông tin dày đặc và quyết định phải được đưa ra trong thời gian cực ngắn.

Nói cách khác, ngay cả bác sĩ giỏi nhất cũng là con người, và con người thì không thể tránh khỏi sai lầm.

Một thực tế thường bị né tránh là: sai sót y khoa là một trong những nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên thế giới. Riêng tại Mỹ, ước tính mỗi năm có khoảng 800.000 người tử vong hoặc bị tàn tật vĩnh viễn do chẩn đoán sai. Con số này vượt xa nhiều căn bệnh gây chết người nổi tiếng. Chính từ đây, kỳ vọng vào công nghệ bắt đầu hình thành.

Khi máy móc được kỳ vọng sửa lỗi con người

Nếu sai lầm của con người là không tránh khỏi, câu hỏi logic tiếp theo là: liệu máy móc có thể bù đắp? Từ đó, mô hình “hợp tác người – máy” được đưa ra như một giải pháp dung hòa: thuật toán phân tích dữ liệu, đưa ra gợi ý; con người giữ vai trò quyết định cuối cùng.

Trong hầu hết các kịch bản hiện nay, bác sĩ vẫn là trung tâm. Và điều đó cũng dễ hiểu: họ chính là những người đang nắm quyền trong hệ thống. Nhưng theo ông Blease, nếu mục tiêu tối thượng của y học là kết quả cho bệnh nhân, thì câu hỏi cốt lõi không phải là “ai cầm ống nghe”, mà là “ai, hoặc cái gì có thể mang lại kết quả an toàn, chính xác và công bằng nhất”.

Thoạt nhìn, bác sĩ – với tư cách là người trong cuộc – dường như là đối tượng phù hợp nhất để quyết định liệu “bác sĩ AI” có nên thay thế họ hay không. Nhưng lịch sử cho thấy, những người có nhiều lợi ích gắn với một vị trí thường không phải là người đánh giá khách quan nhất về khả năng bị thay thế của chính mình. Thu nhập, địa vị xã hội, bản sắc nghề nghiệp – tất cả đều khiến câu trả lời trở nên thiên lệch.

Từ góc độ tâm lý học, nghề bác sĩ đòi hỏi sự tự tin và quyền uy. Bác sĩ lâm sàng buộc phải đưa ra quyết định nhanh, trong điều kiện thiếu thông tin và rủi ro cao. Vì thế, tự tin - thậm chí tự tin thái quá - trở thành một đặc tính nghề nghiệp.

Vấn đề nằm ở chỗ: tự tin không bảo đảm cho độ chính xác. Một nghiên cứu trên bệnh nhân hồi sức tích cực (ICU) cho thấy, những bác sĩ “hoàn toàn chắc chắn” về chẩn đoán của mình lại có tỷ lệ sai sót lên tới 40%. Càng có kinh nghiệm, bác sĩ càng ít trao đổi với đồng nghiệp, càng ít tìm kiếm ý kiến thứ hai. Quyền uy dần biến thành sự tự tin thái quá.

Trớ trêu thay, bệnh nhân lại thích điều đó. Một bác sĩ quyết đoán, nói năng chắc chắn thường mang lại cảm giác an tâm hơn là một người do dự. Như lời một nhà giải phẫu bệnh từng nhận xét, bác sĩ đang “bước đi trong màn sương mù của chủ nghĩa lạc quan sai lầm”.

Xóa bỏ huyền thoại “bác sĩ không thể thay thế”?

Trong suốt nhiều thế kỷ, xã hội sống trong một huyền thoại: “bác sĩ là không thể thay thế”. Họ không chỉ là người chữa bệnh, mà còn là biểu tượng văn hóa - “giáo sĩ trần thế” của cơ thể, người gác cổng giữa sống và chết, người diễn giải nỗi đau. Con người tìm đến bác sĩ không chỉ để được điều trị, mà còn để tìm kiếm sự an ủi, nghi thức và niềm tin.

Chính huyền thoại này làm mờ đi phán đoán của mọi người. Khi khẳng định rằng “chỉ con người mới có thể chăm sóc con người”, nhiều khi đó chỉ là vì chúng ta không thể tưởng tượng ra một cách tổ chức khác.

Một biểu hiện khác của huyền thoại ấy là sự né tránh sai lầm. Y học thường mang thái độ “Pangloss” – tin rằng dù thực tế có vấn đề, hệ thống hiện tại vẫn là “tốt nhất có thể”. Nhiều nghiên cứu cho thấy, khi đối diện với số liệu về sai sót, bác sĩ có xu hướng cho rằng chúng bị phóng đại, hoặc tin rằng lỗi chỉ xảy ra với “người khác”.

Thái độ này phần nào là cơ chế tự vệ, giúp bác sĩ tiếp tục hành nghề trong một công việc áp lực cao. Nhưng nó cũng khiến nhiều sai lầm không bao giờ được phát hiện hay thừa nhận.

Giới bác sĩ thường phản biện rằng AI thiếu “phán đoán”: không trực giác, không cảm xúc, không hiểu được con người. Nhưng với bệnh nhân, câu hỏi thực tế hơn nhiều: chẩn đoán có đúng không, có nhanh không, và có giúp tôi được điều trị kịp thời không?

Một người đau ngực dữ dội vào phòng cấp cứu không quan tâm chẩn đoán đến từ trực giác con người hay thuật toán. Họ chỉ quan tâm đến kết quả.

Vấn đề then chốt vì thế không phải là AI có thay thế bác sĩ hay không. Bằng chứng ủng hộ và phản đối rồi sẽ xuất hiện. Câu hỏi lớn hơn là: chúng ta có dám từ bỏ những huyền thoại trói buộc y học, để thiết kế lại hệ thống chăm sóc sức khỏe xoay quanh bệnh nhân hay không.

Nếu “bác sĩ AI” có vai trò trong tương lai, thì nó không nên là một bản sao của bác sĩ con người, khoác áo blouse trắng và tái hiện quyền uy cũ. Nó phải là một phần của quá trình tái tư duy sâu rộng hơn: y học tồn tại để làm gì, và phục vụ ai. Trọng tâm không phải là bảo vệ một nghề nghiệp, mà là tìm kiếm cách con người chăm sóc sức khỏe cho chính mình trong kỷ nguyên AI.

Theo Thepaper