Ngày 20/1/2025, website Nhà Trắng đã công bố sắc lệnh hành pháp do Tổng thống Donald Trump ký, viện dẫn lý do “gánh nặng tài chính quá lớn” và “không thể chứng minh tính độc lập” để Mỹ rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO).
Theo Reuters và các nguồn khác, WHO đã nhận được thư chính thức yêu cầu rút khỏi vào ngày 22/1/2025. Theo quy định của điều lệ WHO, một quốc gia thành viên phải chờ một năm sau khi nộp đơn rút thì mới được chính thức rời khỏi tổ chức này. Điều này đồng nghĩa việc từ ngày 22/1/2026, Mỹ đã rút khỏi WHO trên phương diện thủ tục.
WHO đồng ý cho rút, nhưng nợ phí vẫn phải thanh toán
Tuy nhiên, quan hệ giữa Mỹ và WHO trong tương lai vẫn có thể phát sinh tranh chấp liên quan đến khoản hội phí chưa thanh toán. Trong sắc lệnh được ký tháng 1/2025, ông Trump nêu rõ Mỹ sẽ “dừng mọi khoản chuyển giao tài chính, hỗ trợ hay nguồn lực của chính phủ Mỹ cho WHO”, đồng thời phàn nàn Mỹ lâu nay đóng góp “quá cao”.
Người phát ngôn WHO Christian Lindmeier ngày 16/1/2026 nhấn mạnh Mỹ khi gia nhập WHO đã bảo lưu quyền rút khỏi tổ chức với điều kiện phải thông báo trước một năm, nhưng điều kiện tiên quyết là phải thanh toán toàn bộ khoản hội phí còn nợ. Lindmeier cho biết Mỹ hiện chưa thanh toán hội phí năm 2024 và 2025. Theo ước tính của WHO, tổng số hội phí mà Mỹ phải đóng trong 2 năm này khoảng 260 triệu USD.
Chuyên gia Viện Nghiên cứu vấn đề quốc tế Trung Quốc Dương Hy Vũ (Yang Xiyu) khi trả lời phỏng vấn cho rằng việc Mỹ chậm đóng hội phí mang tính chính trị nhiều hơn là vấn đề kinh tế. Ông nói ngân sách quốc phòng của Mỹ hơn 700 tỷ USD mỗi năm, khoản hội phí nợ WHO chỉ là “một phần nhỏ không đáng kể”, nên không thể nói Mỹ gặp khó khăn tài chính. Theo ông, ông Trump xem hội phí như “đòn bẩy chính sách” để gây sức ép với các tổ chức quốc tế, buộc họ điều chỉnh theo định hướng của Mỹ, và đây mới là lý do thực sự khiến Mỹ chậm hoặc ngừng đóng hội phí.
WHO thuộc nhóm thiết chế quốc tế hậu Thế chiến II được xây dựng dựa trên nguyên tắc Mỹ là “nhà tài trợ – kiến trúc sư – trọng tài”. Khi Mỹ rút lui, trật tự đa phương nhận hai tín hiệu quan trọng: Thứ nhất, Mỹ không còn muốn đóng vai người chi trả cuối cùng (payer of last resort); thứ hai, Mỹ định nghĩa lại lợi ích dựa trên cạnh tranh song phương thay vì hệ thống thể chế.
Điều này gây hiệu ứng domino lên các tổ chức quốc tế khác như LHQ, WTO hay WB. Đặc biệt, các quốc gia tầm trung và nhỏ vốn dựa vào thiết chế đa phương để cân bằng quyền lực sẽ rơi vào trạng thái bất định, buộc phải tìm “neo mới” trong quan hệ quốc tế.
Việc Mỹ rời WHO không đánh sập hệ thống y tế toàn cầu, nhưng làm thay đổi trục phân bổ quyền lực quốc tế từ trật tự đa phương do Mỹ bảo trợ sang trật tự phân mảnh đa cực, nơi cạnh tranh ảnh hưởng diễn ra ngay cả trong lĩnh vực từng được coi là “phi chính trị”.
Mỹ đã và đang rút khỏi hàng loạt tổ chức quốc tế
Ngày 7/1/2026 , Nhà Trắng thông báo Tổng thống Trump đã ký một bản ghi nhớ chỉ đạo Mỹ rút khỏi 66 tổ chức quốc tế “không còn phù hợp với lợi ích của Mỹ”. Bản ghi nhớ yêu cầu toàn bộ các bộ, cơ quan hành pháp ngừng tham gia và ngừng tài trợ cho 35 tổ chức quốc tế không thuộc hệ thống Liên Hợp Quốc và 31 cơ quan của Liên Hợp Quốc.
Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng tháng 1 năm ngoái, Mỹ đã tuyên bố rút khỏi UNESCO, WHO, Hội đồng Nhân quyền LHQ, đồng thời dừng tài trợ cho Cơ quan Cứu trợ và Việc làm của LHQ dành cho người tị nạn Palestine (UNRWA). Theo AP, Mỹ đang chuyển sang phương thức “chi trả có chọn lọc”, chỉ tài trợ cho những chương trình, dự án và cơ quan phù hợp với chương trình nghị sự của Trump và “không đi ngược lợi ích của Mỹ”.
Trong thời gian gần đây, chính quyền Trump một mặt can thiệp hoặc đe dọa can thiệp bằng biện pháp quân sự vào các nước khác - như vụ đột kích Venezuela hay đe dọa sử dụng quân đội Mỹ để giành quyền kiểm soát Greenland - mặt khác liên tiếp rời hàng chục tổ chức quốc tế, cho thấy Mỹ đang có xu hướng rút lui sâu hơn khỏi hợp tác toàn cầu.
Nhiều người dự đoán Mỹ có thể rời thêm nhiều tổ chức khác. Bộ Ngoại giao Mỹ cho biết quá trình rà soát “vẫn đang tiếp tục”.
Theo Guancha, NBD
