Các số liệu mới cho thấy tình trạng lạm phát tăng phi mã đang đe dọa an ninh lương thực của nhiều hộ gia đình tại Iran, trong bối cảnh các nỗ lực ngoại giao nhằm chấm dứt cuộc chiến do Mỹ và Israel phát động ngày càng được đẩy mạnh.
“Người dân phải thực tế hiểu được điều kiện và những hạn chế của đất nước,” Tổng thống Masoud Pezeshkian phát biểu trước một nhóm quan chức họp hôm 10/5 để thảo luận về việc tái thiết các công trình bị phá hủy hoặc hư hại trong các cuộc tấn công của Mỹ và Israel.
“Đương nhiên sẽ có khó khăn và thách thức trên con đường này, nhưng thông qua sự hợp tác của người dân và dựa vào tinh thần đoàn kết dân tộc, các vấn đề có thể được giải quyết,” truyền thông nhà nước dẫn lời ông nói.
Phát biểu của ông Pezeshkian được đưa ra một ngày sau khi Trung tâm Thống kê Iran (SCI) công bố tỷ lệ lạm phát của tháng Farvardin – tháng đầu tiên trong năm theo lịch Ba Tư, kết thúc ngày 20/4 – lên tới 73,5% so với cùng kỳ năm trước.
SCI cũng cho biết lạm phát trong tháng Farvardin cao hơn 5% so với tháng trước đó.
Trong khi đó, Ngân hàng Trung ương Iran – cơ quan sử dụng phương pháp và bộ dữ liệu khác – công bố mức lạm phát thấp hơn đôi chút, ở mức 67% so với cùng kỳ năm ngoái, đồng thời ghi nhận mức tăng 7% theo tháng.
Dù số liệu không hoàn toàn trùng khớp, cả hai đều cho thấy tốc độ lạm phát tại Iran đang tăng mạnh đáng kể. Trong nhiều năm qua, Iran luôn nằm trong nhóm quốc gia có lạm phát cao nhất thế giới, khiến người dân ngày càng nghèo đi.
Tại Tehran, nhiều người dân cho biết điều khiến họ lo lắng nhất hiện nay không còn là các vụ nổ hay nguy cơ chiến tranh leo thang, mà là cảm giác cuộc sống đang dần vượt khỏi tầm kiểm soát.
Theo Guardian, thủ đô Iran bề ngoài đã đông đúc trở lại sau nhiều tuần giao tranh. Các quán cà phê mở cửa, giao thông ùn tắc như trước và công viên lại đầy người đi dạo. Chính quyền thậm chí miễn phí tàu điện ngầm để giảm bớt gánh nặng chi tiêu.
Nhưng Guardian mô tả Tehran hiện giống như một thành phố đang “cố tỏ ra bình thường”, trong khi bên dưới là nỗi bất an ngày càng lớn.
Một phụ nữ trẻ làm trong lĩnh vực nghệ thuật cho biết cô đã mất việc kể từ khi chiến sự bùng phát và hiện chỉ sống nhờ vài lớp học trực tuyến bán thời gian.
“Tôi không còn nghĩ về tương lai nữa. Tôi chỉ cố sống qua từng tháng,” cô nói.
Một cư dân khác tại Tehran nói với Al Jazeera rằng cô hiện không còn đủ khả năng mua nhiều mặt hàng mà chỉ mới tháng trước vẫn còn có thể chi trả.
“Không chỉ riêng tôi – tôi nghĩ hiện giờ phần lớn người dân đều không đủ khả năng mua nhiều thứ họ muốn,” cô nói.
Giá thực phẩm tăng mạnh hơn cả lạm phát chung
Số liệu từ các cơ quan thống kê cũng cho thấy lạm phát thực phẩm còn cao hơn nhiều so với lạm phát chung, đồng nghĩa người dân ngày càng phải dành phần lớn thu nhập vốn đang teo tóp của mình để chi cho các nhu yếu phẩm cơ bản.
SCI cho biết lạm phát thực phẩm trong tháng đầu năm đã lên tới 115% so với cùng kỳ năm trước, với nhiều mặt hàng thiết yếu tăng giá hơn gấp ba lần.
Dầu thực vật dạng đặc có mức tăng mạnh nhất, lên tới 375%, tiếp theo là: dầu ăn dạng lỏng tăng 308%, gạo nhập khẩu tăng 209%, gạo nội địa Iran tăng 173%, thịt gà tăng 191%.
Những mặt hàng tăng giá ít nhất gồm: bơ tăng 48%, sữa công thức cho trẻ em tăng 71%, mì pasta tăng 75%.
Majid, một thanh niên làm việc tại quán kebab gan ở thủ đô Tehran, cho biết quán ăn của anh đã phải tăng giá 3 lần trong vài tháng gần đây.
“Giá gan đã tăng gấp đôi. Khi chúng tôi hỏi nhà cung cấp lý do, họ nói thiếu hàng, nói cừu đang bị xuất khẩu. Thành thật mà nói, gần như không có sự giám sát thực sự nào,” anh cho biết.
Guardian cho biết nhiều gia đình trung lưu Iran hiện đã phải thay đổi hoàn toàn thói quen chi tiêu. Một kỹ sư công nghệ thông tin tại Tehran nói rằng trước đây gia đình anh vẫn có thể đi ăn ngoài mỗi tuần, nhưng giờ ngay cả mua trái cây cũng phải tính toán.
“Năm ngoái mọi thứ còn bình thường. Bây giờ gần như mọi thứ đều trở thành hàng xa xỉ,” anh nói.
Nhiều gia đình đã phải hoãn kế hoạch mua nhà, nhiều cặp đôi trì hoãn kết hôn, cắt giảm mạnh chi tiêu, hạn chế mua thịt và hàng nhập khẩu, từ bỏ các hoạt động giải trí.
Tổ chức Bảo vệ Người tiêu dùng và Nhà sản xuất thuộc nhà nước Iran hôm Chủ nhật đã gửi chỉ thị tới 31 tỉnh trưởng trên toàn quốc, tuyên bố các đợt tăng giá dầu ăn mới là “bất hợp pháp” và “phải được đưa trở lại mức cũ”, dù không giải thích làm thế nào điều đó có thể thực hiện trong bối cảnh kinh tế tiếp tục xấu đi.
Đồng rial lao dốc, người dân mất niềm tin vào tương lai
Đồng rial của Iran cũng liên tiếp rơi xuống các mức thấp kỷ lục mới trong hai tuần qua.
Tính đến chiều 10/5, đồng tiền này giao dịch ở mức khoảng 1,77 triệu rial đổi 1 USD trên thị trường tự do tại Tehran, sau khi phục hồi nhẹ. Một năm trước, tỷ giá chỉ khoảng 830.000 rial đổi 1 USD.
Sự mất giá của đồng nội tệ khiến chi phí nhập khẩu thực phẩm, nguyên liệu và hàng hóa tăng mạnh, kéo theo giá cả leo thang trên diện rộng.
Theo Guardian, điều đáng lo hơn với nhiều người Iran là cảm giác họ không còn khả năng xây dựng một tương lai ổn định.
Một sinh viên tại Tehran cho biết nhiều người trẻ hiện chỉ còn hai lựa chọn: tìm cách rời khỏi Iran hoặc chấp nhận một tương lai ngày càng bấp bênh.
“Không ai còn lập kế hoạch dài hạn nữa. Mọi người chỉ đang cố tồn tại,” cô nói.
Chính phủ phát trợ cấp và phiếu mua hàng
Phản ứng của chính phủ Iran bao gồm cung cấp trợ cấp và phiếu mua hàng, đồng thời siết chặt các hành vi như đầu cơ tích trữ – những yếu tố bị cho là góp phần đẩy giá lên cao.
Tuy nhiên, các biện pháp này chưa đi kèm một gói ổn định kinh tế vĩ mô rõ ràng trong lúc Mỹ tiếp tục duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran.
Trong bối cảnh truyền thông Iran đưa tin Tehran đã gửi phản hồi chính thức đối với bản dự thảo thỏa thuận do Mỹ đề xuất thông qua trung gian Pakistan, ông Pezeshkian nhấn mạnh: “Nếu có đàm phán, điều đó không có nghĩa là đầu hàng.”
Hiện chính phủ Iran phát trợ cấp tiền mặt hàng tháng và phiếu điện tử để mua hàng thiết yếu tại một số cửa hàng được chỉ định. Tổng giá trị hỗ trợ hiện dưới 10 USD mỗi người mỗi tháng.
Giới chức đang cân nhắc nâng mức hỗ trợ, nhưng áp lực ngân sách nghiêm trọng khiến điều đó trở nên khó khăn hơn.
Ông Pezeshkian và Thống đốc Ngân hàng Trung ương Iran Abdolnasser Hemmati cho biết họ nhận thức rõ tình trạng giá cả leo thang, nhưng quy trách nhiệm cho cuộc chiến bắt đầu từ cuối tháng 2, đồng thời phối hợp với cơ quan tư pháp để xử lý hành vi tăng giá và đầu cơ.
Phe cứng rắn Iran cáo buộc “chiến tranh kinh tế”
Một số nghị sĩ thuộc Quốc hội Iran do phe cứng rắn kiểm soát, cùng các MC truyền hình nhà nước và các cơ quan truyền thông có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) cho rằng làn sóng tăng giá hiện nay là “đáng ngờ”.
Họ mô tả tình trạng giá cả phi mã là một phần của “chiến dịch trả đũa kinh tế” do các đối thủ thất bại trên mặt trận quân sự tiến hành.
“Tôi muốn người dân Iran không bị đánh lừa bởi làn sóng tăng giá do kẻ thù tạo ra,” một khách mời trên kênh truyền hình Ofogh của nhà nước Iran phát biểu hôm 9/5.
“Những điều lớn lao đã xảy ra, và nhiều điều lớn lao khác đang ở phía trước. Thành tựu kinh tế của cuộc chiến là chưa từng có trong bất kỳ giai đoạn nào khác.”
Tuy nhiên, Guardian cho biết nhiều người dân Iran hiện gần như không còn quan tâm tới các khẩu hiệu chính trị hay tuyên bố quân sự.
Điều họ lo lắng nhất là tiền thuê nhà, giá thực phẩm, công việc, và khả năng duy trì cuộc sống trong những tháng tới.
Một chủ quán cà phê tại Tehran nói với Guardian rằng giá nguyên liệu tăng liên tục khiến việc kinh doanh gần như không còn lợi nhuận, nhưng anh vẫn cố mở cửa vì “mọi người cần một nơi để ngồi, nói chuyện và cảm thấy mình vẫn đang sống bình thường”.
Thất nghiệp và nền kinh tế số lao dốc vì mất Internet
Tuy nhiên, một phần đáng kể của khó khăn kinh tế hiện nay xuất phát trực tiếp từ tình trạng gần như mất Internet hoàn toàn kéo dài suốt 72 ngày qua do chính quyền Iran áp đặt.
Nhiều quan chức chính phủ, công ty hạ tầng Internet, doanh nghiệp viễn thông và các tổ chức liên quan nhà nước đã công khai phản đối hệ thống internet phân tầng đang được triển khai.
Dù vậy, họ cho biết mình không chịu trách nhiệm vì việc cắt Internet – dự kiến kéo dài cho tới khi chiến tranh kết thúc – được Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran ra lệnh.
Theo các nguồn tin từ AP và Guardian, tình trạng Internet bị hạn chế đã khiến nhiều startup công nghệ sụp đổ, cửa hàng online ngừng hoạt động, nhiều nhân viên kinh doanh tự do mất khách hàng quốc tế, doanh nghiệp số gần như tê liệt.
Một kỹ sư phần mềm tại Tehran nói với AP rằng công ty của anh đã sa thải gần một nửa nhân sự vì “không còn hợp đồng và không thể thanh toán quốc tế”.
Hiệp hội Doanh nghiệp Internet Iran hôm 9/5 tuyên bố: “Hệ sinh thái startup của đất nước đã chết, và chúng tôi đang tìm bia mộ cho nó.”
Trong lúc đó, tác động cộng dồn từ quản lý yếu kém trong nước, các lệnh trừng phạt phương Tây, phong tỏa, chiến tranh và mất Internet đang đè nặng lên người dân và doanh nghiệp Iran từng ngày.
Theo AJ, Reuters, WSJ, Guardian
