Lãnh tụ tối cao mới Mojtaba Khamenei cho biết đất nước phải đánh bại kẻ thù không chỉ trên phương diện quân sự mà còn trong cuộc đấu tranh kinh tế và văn hóa.
Giá cả tại Iran đang tăng vọt, và hàng triệu việc làm đã bị mất hoặc tạm dừng khi cuộc chiến với Mỹ và Israel gây ra những thiệt hại kinh tế ngày càng nghiêm trọng.
Thực phẩm, thuốc men, ô tô, thiết bị điện và các sản phẩm hóa dầu nằm trong số rất nhiều mặt hàng mà người dân Iran phải trả giá cao hơn đáng kể vào thứ Bảy – ngày đầu tiên của tuần làm việc – so với tuần trước đó.
Một “hỗn hợp độc hại” gồm quản lý yếu kém trong nước, các cuộc không kích vào cơ sở hạ tầng Iran, lệnh trừng phạt của Mỹ, phong tỏa hải quân, cùng với việc chính quyền Tehran gần như cắt hoàn toàn internet – hiện đã sang ngày thứ 64 – đang giáng đòn nặng nề vào nền kinh tế của quốc gia hơn 90 triệu dân này.
Đồng nội tệ rial đã rơi xuống mức thấp kỷ lục mới là 1,84 triệu rial đổi 1 USD trên thị trường tự do tại Tehran. Các giao dịch ngoại tệ trở nên khan hiếm trong bối cảnh thị trường biến động mạnh.
Tình trạng tương tự cũng diễn ra tại nhiều thị trường khác, nơi người bán và khách hàng đều không chắc nên hành động ra sao khi chưa rõ tình hình sẽ xấu đi đến mức nào và liệu hàng hóa mới có tiếp tục được cung cấp hay không.
Trong bối cảnh nguồn cung giảm hoặc bị gián đoạn, một số nhà bán lẻ đã tăng giá với tốc độ hiếm thấy trong hơn một thập kỷ Iran phải đối mặt với mức lạm phát cao hàng đầu thế giới.
Chiếc iPhone 17 với "giá sốc"
Một chiếc iPhone 17 Pro Max 256GB, có giá niêm yết 1.200 USD tại Mỹ, đang được một số cửa hàng tại thủ đô bán với giá gần 5 tỷ rial (khoảng 2.750 USD). Một số nơi thậm chí từ chối bán, theo Al Jazeera.
Theo AFP, từ tháng 3 năm nay, Bộ Lao động Iran đã phê duyệt mức tăng 60% lương tối thiểu, nâng thu nhập hàng tháng từ 75 USD lên khoảng 120 USD. Quyết định này nhằm bù đắp chi phí sinh hoạt ngày càng tăng trong bối cảnh người dân đang đối mặt với lạm phát và áp lực kinh tế do xung đột khu vực. Theo ước tính của Bộ Lao động, chi tiêu trung bình mỗi hộ gia đình Iran hiện dao động từ 13-19 triệu toman (khoảng 100-145 USD) mỗi tháng.
Theo các nhà phân tích thị trường, mức giá chiếc iPhone hiện tại cao gấp hàng chục lần thu nhập tháng tối thiểu tại Iran – một tỷ lệ hiếm thấy ngay cả ở các nền kinh tế lạm phát cao. Trong nhiều trường hợp, người dân phải dành dụm cả năm hoặc hơn mới có thể mua một thiết bị điện tử cao cấp.
Tình trạng này không chỉ xảy ra với Apple. Các thiết bị điện tử nhập khẩu từ châu Âu và Đông Á đều ghi nhận mức tăng giá mạnh, do đồng rial mất giá nhanh và các kênh nhập khẩu bị gián đoạn bởi lệnh trừng phạt và phong tỏa hàng hải. Một số nhà bán lẻ thậm chí chuyển sang giao dịch bằng USD tiền mặt hoặc tiền mã hóa để tránh rủi ro tỷ giá.
Chiếc iPhone 17 Pro Max 256GB được rao gần 5 tỷ rial không chỉ là câu chuyện của một món hàng công nghệ. Nó phản ánh tâm lý hoảng loạn trên thị trường: người bán không chắc nên niêm yết giá thế nào, người mua sợ hôm nay không mua thì tuần sau sẽ không còn đủ tiền, còn một số cửa hàng thậm chí chọn cách không bán để tránh rủi ro tỷ giá.
Ô tô, hàng hóa cũng tăng giá phi mã
Một chiếc Peugeot 206 – mẫu xe phổ thông của Pháp nhưng hiện cũng được sản xuất và phổ biến tại Iran – có giá lên tới 30 tỷ rial (16.500 USD).
Xe nhập khẩu còn khan hiếm hơn và được rao bán với mức giá “trên trời”, có thời điểm cao gấp hơn 5 lần so với thị trường lân cận như Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).
Truyền hình nhà nước xác nhận giá xe tăng “hàng ngày”, nhưng cho rằng nguyên nhân đến từ yếu tố “tâm lý” và hành vi đầu cơ của người bán.
Một số báo cáo khu vực cho thấy không chỉ thiết bị điện tử, mà cả thực phẩm cũng tăng mạnh. Tridge dẫn nguồn tin về kinh tế Iran cho biết giá thịt gà đã tăng 75% trong một tháng, trong khi thịt bò và thịt cừu tăng 68%, nhiều sản phẩm sữa tăng khoảng một nửa.
Tuy nhiên, các chuyên gia kinh tế quốc tế nhận định nguyên nhân sâu xa hơn nằm ở việc chuỗi cung ứng bị đứt gãy, đặc biệt là các tuyến vận tải qua Vịnh Ba Tư và eo biển Hormuz – nơi chiếm phần lớn lưu thông hàng hóa năng lượng và công nghiệp của Iran.
Thu nhập không theo kịp giá cả
Mức lương tối thiểu hàng tháng tại Iran hiện dưới 170 triệu rial (92 USD), dù đã được tăng khoảng 60% từ tháng 3.
Chính phủ cũng trợ cấp thực phẩm và nhu yếu phẩm chưa đến 10 USD/người mỗi tháng.
“Một khi nhìn vào giá cả và tiền lương, bạn sẽ thấy mọi thứ hoàn toàn không cân đối,” một cư dân Tehran cho biết. “Không còn nhiều lựa chọn, ngoài việc chuyển những gì bạn có sang tài sản không mất giá hoặc mua những thứ bạn có thể sẽ không còn đủ tiền mua sau này.”
Xu hướng tích trữ vàng, USD và hàng hóa lâu bền đang gia tăng mạnh. Theo các báo cáo tài chính khu vực, nhu cầu mua vàng tại Iran đã tăng đáng kể trong những tuần gần đây, khi người dân tìm cách bảo toàn giá trị tài sản trước nguy cơ đồng nội tệ tiếp tục mất giá.
Nếu so với mức lương tối thiểu dưới 170 triệu rial/tháng, tương đương khoảng 92 USD, một chiếc iPhone 17 Pro Max được rao gần 2.750 USD tại Tehran có giá xấp xỉ 30 tháng lương tối thiểu. Nói cách khác, một thiết bị vốn đã đắt đỏ nay trở thành biểu tượng cho sự đứt gãy sức mua của tầng lớp lao động Iran.
Thất nghiệp lan rộng
Chính phủ của Tổng thống Masoud Pezeshkian chưa công bố con số cụ thể về số người mất việc.
Tuy nhiên, từ các công ty công nghệ tại Tehran đến các tập đoàn thép lớn ở Isfahan, phần lớn doanh nghiệp lớn đã buộc phải sa thải nhân viên.
Một số ước tính từ các tổ chức kinh tế khu vực cho thấy hàng triệu lao động đang bị đình trệ công việc hoặc mất thu nhập, đặc biệt trong các ngành sản xuất, công nghệ và dịch vụ – những lĩnh vực phụ thuộc lớn vào nhập khẩu linh kiện và dòng vốn quốc tế.
Một báo cáo khác của The National cho biết cú sốc kinh tế đang lan sang khu vực việc làm, với thông tin về các đợt cắt giảm nhân sự và tình trạng thu nhập bị đình trệ. Tờ này dẫn các dữ liệu cho thấy thời gian gián đoạn internet trong chiến tranh đã gây thiệt hại ít nhất 1,8 tỷ USD cho kinh tế Iran, đặc biệt với những người bán hàng và doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc vào Instagram, mạng xã hội và thương mại trực tuyến.
Theo cùng nguồn tin, nhiều chủ doanh nghiệp nhỏ gần như bị cắt khỏi khách hàng vì người mua không thể lên mạng. Điều đó khiến khủng hoảng không chỉ nằm ở giá hàng nhập khẩu như iPhone hay ô tô, mà còn chạm vào sinh kế hằng ngày của những người sống nhờ buôn bán trực tuyến.
Chiến tranh và nền kinh tế “chịu trận”
Trong tuyên bố được truyền thông Iran đăng tải, ông Mojtaba Khamenei nói Iran đã “chứng minh với thế giới một phần năng lực đáng kể của mình trong đối đầu quân sự”. Nhưng ông cũng chuyển trọng tâm sang mặt trận kinh tế và văn hóa, kêu gọi hệ thống chính trị – quân sự Iran phải “làm thất vọng và đánh bại kẻ thù” trong cuộc đấu tranh mới.
Ông kêu gọi các doanh nghiệp hạn chế sa thải người lao động nhiều nhất có thể, trong khi vẫn khẳng định Iran đang “trên con đường tiến tới những đỉnh cao của tiến bộ và phát triển”. Cách nói này trái ngược mạnh với thực tế trên thị trường Tehran, nơi người dân nhìn thấy giá hàng hóa thay đổi từng ngày và tiền lương ngày càng mất ý nghĩa.
Các tổ chức quốc tế cảnh báo nếu tình trạng phong tỏa và xung đột kéo dài, Iran có thể đối mặt với suy thoái sâu, với lạm phát tiếp tục tăng cao và nguy cơ bất ổn xã hội gia tăng, đặc biệt trong tầng lớp lao động trẻ.
Theo AJ, Times of Israel, NCRI
