Loạt điều kiện để không truy cứu trách nhiệm hình sự
Quốc hội vừa ban hành Nghị quyết số 37 về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế Nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Một trong những điểm đáng chú ý của Nghị quyết 37 là thiết lập các cơ chế đặc thù để xử lý những vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số nhưng vì lợi ích chung, đồng thời phân định rõ giữa hành vi tham nhũng, vụ lợi với những quyết định được đưa ra trong bối cảnh có rủi ro, chưa có tiền lệ hoặc pháp luật chưa theo kịp thực tiễn.
Theo Nghị quyết, việc xem xét, xử lý phải bảo đảm khách quan, toàn diện; xem xét kỹ vai trò, động cơ, mục đích của người vi phạm, bối cảnh lịch sử cụ thể, hậu quả thiệt hại, kết quả khắc phục và hiệu quả về chính trị, kinh tế - xã hội.
Đáng chú ý, Quốc hội yêu cầu phân định rõ trách nhiệm hình sự với trách nhiệm hành chính, dân sự; trách nhiệm của pháp nhân với trách nhiệm của cá nhân.
Nghị quyết quy định cơ quan tiến hành tố tụng không truy cứu trách nhiệm hình sự khi đồng thời đáp ứng các điều kiện: không tham nhũng; vì lợi ích chung; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội; không có khiếu nại, tố cáo hoặc đã được giải quyết dứt điểm; không gây thất thoát lãng phí tài sản. Trường hợp gây lãng phí, thất thoát tài sản thì đã khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại.
Đây là một trong những điểm đáng chú ý nhất của chính sách mới, các điều kiện để áp dụng cơ chế không truy cứu trách nhiệm hình sự đối với nhóm hành vi thuộc phạm vi nghị quyết được quy định khá cụ thể.
Đối với ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Nghị quyết quy định người gây thiệt hại do gặp rủi ro nhưng đã tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa thì được loại trừ trách nhiệm hình sự.
Đặc biệt, người nào trong quá trình thực hiện chức trách, nhiệm vụ được giao mà gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyền đổi số thuộc trường hợp chưa có pháp luật điều chỉnh về quy trình, quy định thực hiện hoặc giữa các quy định của pháp luật còn mâu thuẫn, chồng chéo, chưa đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn nhưng xuất phát từ yêu cầu, đòi hỏi cấp thiết của thực tiễn, có cách làm đột phá, tháo gỡ, giải quyết những điểm nghẽn, nút thắt thì được loại trừ trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các điều kiện về không tham nhũng, vì lợi ích chung và hoạt động đó mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh hoặc thúc đẩy phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.
Một cơ chế mới khác là tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.
Theo đó, nếu hành vi vì lợi ích chung, không tham nhũng nhưng có gây thất thoát, lãng phí tài sản Nhà nước; hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh hoặc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số vẫn đang được thực hiện, chưa hoàn thành và chưa thể khắc phục hậu quả vì nguyên nhân khách quan, nhưng vẫn có khả năng khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội và có cam kết khắc phục hậu quả, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự.
Không thể dựa vào lý do “vì lợi ích chung” để tự động được miễn trách nhiệm
Nghị quyết 37 không dừng ở việc quy định các trường hợp không truy cứu, loại trừ, tạm hoãn hoặc miễn trách nhiệm hình sự.
Quốc hội còn thiết lập cơ chế không khởi tố vụ án hình sự; tạm đình chỉ giải quyết nguồn tin về tội phạm; tạm đình chỉ, đình chỉ điều tra; tạm đình chỉ, đình chỉ vụ án; hoãn phiên tòa trong những trường hợp đáp ứng điều kiện theo Nghị quyết.
Đối với người đã bị xử lý hình sự, Nghị quyết còn quy định cơ chế hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt tù; miễn, giảm hình phạt tù và xóa án tích nếu đủ điều kiện.
Nghị quyết quy định chính sách đặc thù đối với người thuộc lực lượng vũ trang nhân dân, cán bộ, công chức, viên chức, trong đó có các trường hợp được miễn xem xét kỷ luật hoặc chưa xem xét xử lý kỷ luật khi đáp ứng các điều kiện theo quy định
Đáng chú ý, nếu không khắc phục được hoặc chỉ khắc phục được một phần hậu quả, cơ quan có thẩm quyền vẫn có thể xem xét xử lý kỷ luật và căn cứ vào tỷ lệ khắc phục hậu quả để quyết định mức kỷ luật.
Dù mở nhiều cơ chế khoan hồng, Nghị quyết 37 nhấn mạnh nguyên tắc không có vùng cấm, không có ngoại lệ, đồng thời xử lý nghiêm hành vi tham nhũng.
Việc áp dụng chính sách phải xem xét động cơ, mục đích, bối cảnh, hậu quả và kết quả khắc phục; không thể chỉ dựa vào lý do “vì lợi ích chung” để tự động được miễn trách nhiệm.
Nghị quyết cũng quy định không áp dụng các cơ chế này để xem xét lại bản án hình sự hoặc quyết định xử lý kỷ luật đã có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, đối với những trường hợp đã bị xử lý hình sự, nếu đủ điều kiện vẫn có thể được xem xét hoãn, tạm đình chỉ chấp hành hình phạt, miễn, giảm hình phạt, xóa án tích hoặc miễn kỷ luật theo cơ chế của Nghị quyết.
Đồng thời, Quốc hội yêu cầu xử lý nghiêm hành vi lợi dụng Nghị quyết để tham nhũng, lãng phí, tiêu cực hoặc bao che vi phạm.
