Sau khi bị Mỹ và Israel tấn công, Iran đã phong tỏa eo biển Hormuz – một trong những tuyến đường hàng hải quan trọng nhất thế giới. Động thái này không chỉ khiến giá dầu tăng vọt mà còn bắt đầu ảnh hưởng đến an ninh lương thực toàn cầu.
Hiện tại, sự chú ý của cả thế giới đang đổ dồn vào các tàu chở dầu và tàu vận chuyển khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) không thể đi qua eo biển này do chiến tranh. Khoảng 1/5 lượng dầu thô và LNG toàn cầu từ các quốc gia vùng Vịnh xuất khẩu ra thế giới phải đi qua tuyến đường này.
Tuy nhiên, trên thực tế, một loại hàng hóa còn nhạy cảm hơn cũng đang bị ảnh hưởng nghiêm trọng: đó là phân bón phục vụ sản xuất lương thực toàn cầu, cũng như nguồn cung thực phẩm của các quốc gia vùng Vịnh.
Dữ liệu từ công ty phân tích vận tải The Signal Group cho thấy khoảng 20% thương mại phân bón toàn cầu – bao gồm Amonia (NH3), Phosphate và Lưu huỳnh – đến từ các nước vùng Vịnh.
Sản xuất phân bón bị gián đoạn tác động đến sản xuất lương thực
Gần một nửa lượng urê (urea) – phân đạm được sử dụng rộng rãi nhất trên thế giới - được sản xuất tại khu vực Vịnh Ba Tư. Theo Bloomberg Intelligence, riêng Qatar đã đáp ứng khoảng 10% nhu cầu toàn cầu.
Khu công nghiệp Ras Laffan của Qatar là trung tâm sản xuất LNG và phân bón lớn nhất thế giới. Sau các cuộc oanh kích của Iran, công ty năng lượng QatarEnergy đã tuyên bố tạm dừng sản xuất, khiến hàng trăm nghìn tấn nguyên liệu phân bón quan trọng bị ngưng trệ.
Kể từ khi chiến tranh Iran bùng nổ, giá phân bón đã tăng khoảng 10–30%, dù vẫn thấp hơn khoảng 40% so với đỉnh sau khi Nga mở chiến dịch quân sự đặc biệt với Ukraine năm 2022.
Theo Tổ chức thương mại và phát triển Liên Hợp Quốc (UNCTAD), mỗi tháng có khoảng 1,33 triệu tấn phân bón đi qua eo biển Hormuz. Nếu tuyến đường này bị phong tỏa trong 30 ngày, thế giới sẽ đối mặt với tình trạng thiếu hụt phân bón, đe dọa việc canh tác các loại cây trồng phụ thuộc nhiều vào phân đạm như ngô, lúa mì và gạo.
Chuyên gia Joseph Glauber thuộc Viện Nghiên cứu Chính sách Lương thực Quốc tế tại Washington cho biết: "Việc tăng giá phân bón sẽ ảnh hưởng đến quyết định trồng trọt của nông dân. Họ có thể có xu hướng chọn các loại cây trồng cần ít phân bón hơn để giảm chi phí".
Ông Glauber cho biết thêm rằng nông dân ở các nước nghèo có thể giảm sử dụng phân bón, điều này sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất mùa màng.
Mặc dù ông Donald Trump tuyên bố chiến tranh Iran “gần như đã kết thúc”, các vụ tấn công tàu thuyền tại Hormuz vẫn tiếp diễn.
Giá năng lượng tăng đẩy giá thực phẩm tăng theo
Các nhà phân tích về nguyên vật liệu cho rằng eo biển Hormuz càng đóng cửa lâu thì tác động đến chuỗi cung ứng phân bón toàn cầu càng nghiêm trọng. Đầu tháng 3, các nhà phân tích tại Ngân hàng ING đã cảnh báo: "Nếu sự gián đoạn vận chuyển tiếp tục kéo dài, các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón, như Brazil, Ấn Độ, Nam Á và một số nước thuộc EU, sẽ phải đối mặt với những vấn đề nghiêm trọng".
Trong khi đó, các quốc gia sản xuất phân bón như Nga, Trung Quốc, Mỹ và Morocco có công suất dự trữ rất hạn chế, khiến việc họ tăng sản lượng để bù đắp cho sự thiếu hụt phân bón toàn cầu là rất khó xảy ra. Ông Glauber nói: "Không giống như kali cacbonat hoặc phosphate phụ thuộc vào mỏ kim loại, phân bón nitơ về mặt lý thuyết có thể được sản xuất ở bất cứ đâu, miễn là có khí đốt tự nhiên hoặc than đá. Tuy nhiên, vấn đề là, với giá khí đốt tự nhiên tăng vọt, việc mở rộng sản xuất có thể không khả thi về mặt kinh tế".
Không chỉ tình trạng thiếu phân bón đẩy giá thực phẩm lên cao; giá nhiên liệu đóng vai trò thậm chí còn quan trọng hơn. Từ máy móc nông nghiệp và vận chuyển ngũ cốc đến chế biến và làm lạnh, mọi giai đoạn sản xuất thực phẩm đều phụ thuộc vào nhiên liệu. Chi phí năng lượng tăng cao ảnh hưởng đến mọi khía cạnh của sản xuất thực phẩm.
Các quốc gia phụ thuộc nhập khẩu chịu ảnh hưởng nặng nề
Ông Glauber phân tích: "Năng lượng gián tiếp chiếm khoảng 50% giá thành thực phẩm". Nhiều quốc gia đã trải qua sự tăng giá thực phẩm đáng kể từ năm 2023 đến năm 2024, và giá cả vẫn chưa giảm kể từ đó, mặc dù tốc độ tăng đã chậm lại.
Các quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu phân bón sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Tình trạng thiếu phân bón và giá năng lượng tăng vọt sẽ tác động đến các quốc gia nghèo nhất và những quốc gia phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu.
Ấn Độ, quốc gia phụ thuộc vào nhập khẩu hai phần ba lượng phân bón nitơ và một lượng lớn urê từ các nước vùng Vịnh, sẽ đối mặt với những rủi ro lớn. Với sự bắt đầu mùa gieo trồng gió mùa, tình trạng thiếu phân bón sẽ dẫn đến sự tăng mạnh chi phí canh tác các loại cây lương thực chính như lúa gạo và lúa mì, vốn rất cần thiết cho sinh kế của 1,45 tỷ người.
Brazil, một trong những nước xuất khẩu nông sản lớn nhất thế giới, phụ thuộc vào nhập khẩu urê từ vùng Vịnh để đáp ứng khoảng 40% lượng phân bón nitơ. Tình trạng thiếu phân bón kéo dài sẽ gây nguy hiểm nghiêm trọng cho vụ thu hoạch đậu nành và ngô của Brazil, trong bối cảnh nguồn dự trữ toàn cầu đang cạn kiệt.
Về lâu dài, khu vực chịu rủi ro cao nhất sẽ là các quốc gia châu Phi cận Sahara. Nhiều quốc gia châu Phi hiện đang sử dụng lượng phân bón ít hơn nhiều so với khả năng đáp ứng nhu cầu năng suất cao. Nhu cầu về phân bón là vô cùng quan trọng. Ngay cả một sự tăng nhẹ giá phân bón cũng có thể khiến nông dân nhỏ ở các quốc gia này tiếp tục giảm sử dụng phân bón, dẫn đến giảm năng suất và làm trầm trọng thêm nạn đói.
Các quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc rất nhiều vào vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz, vì họ nhập khẩu hơn 90% lương thực. Nếu tuyến đường này bị đóng cửa trong thời gian dài, nguồn dự trữ lương thực chiến lược của họ có thể cạn kiệt trong vòng vài tháng. Điều này có thể buộc họ phải thực hiện phân phối lương thực theo định mức và chịu chi phí cao để vận chuyển lương thực qua Biển Đỏ và Vịnh Oman.
Iran cũng bị ảnh hưởng nặng. Dữ liệu từ Bloomberg cho thấy tỷ lệ lạm phát của Iran đã cao tới 40% so với trước chiến tranh, và lạm phát giá lương thực có thể còn cao hơn nữa. Với việc giảm nhập khẩu, giá năng lượng tăng cao và gián đoạn vận chuyển, giá lương thực trong nước rất có thể sẽ tiếp tục tăng, khiến cuộc sống của hàng triệu người dân thường trở nên khó khăn hơn.
Một báo cáo phân tích của Chương trình Lương thực Thế giới (WFP) chỉ ra rằng, nếu chiến tranh ở Iran tiếp diễn đến tháng 6 hàng chục triệu người sẽ phải đối mặt với nạn đói nghiêm trọng.
Reuters đưa tin Phó Giám đốc điều hành WFP, ông Carl Skau, hôm 17/3 cho biết dự kiến sẽ có thêm 45 triệu người rơi vào tình trạng đói nghiêm trọng do giá lương thực, dầu mỏ và vận chuyển tăng cao, đưa tổng số người đói trên toàn thế giới vượt qua mức kỷ lục 319 triệu.
Theo Deutsche Welle, Zaobao
