Từ bỏ Thung lũng Silicon, chàng trai trẻ về Trung Quốc gây dựng đế chế AI tỷ đô

Từ Thanh Hoa đến các phòng thí nghiệm AI Mỹ

Dương Thực Lân (Yang Zhilin) sinh năm 1992 tại Sán Đầu, Quảng Đông, học trường trung học Kim Sơn tốt nhất ở địa phương. Khi nhập học, anh được chọn vào chương trình đào tạo Olympic Khoa học Máy tính dù không có kinh nghiệm lập trình trước đó. Tuy nhiên, chỉ một năm sau, anh đã giành giải nhất tại vòng thi Olympic Khoa học Máy tính thanh niên toàn quốc khu vực Quảng Đông, qua đó được vào thẳng Đại học Thanh Hoa (năm 2011).

Từng mơ ước trở thành một ngôi sao nhạc rock hoặc một nhà thơ lang thang. Dương đã thành lập ban nhạc Splay khi là sinh viên, đảm nhiệm vai trò tay trống kiêm nhạc sĩ sáng tác, và thậm chí còn tham gia các cuộc thi của trường. Điều tiếc nuối là Splay không giành chiến thắng, chỉ nhận được giải cho bài hát gốc

Sau khi tốt nghiệp ngành Khoa học máy tính tại Đại học Thanh Hoa ông sang Mỹ làm tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon (CMU), một trong những trung tâm nghiên cứu AI hàng đầu thế giới dưới sự hướng dẫn của Ruslan Salakhutdinov, giám đốc trí tuệ nhân tạo đầu tiên của Apple. Ông đã thực hiện nghiên cứu sâu rộng về máy học cơ bản và xử lý ngôn ngữ tự nhiên, đồng thời thực tập tại các tập đoàn công nghệ lớn như Google.

Dương Thực Lân tập trung nghiên cứu các mô hình ngôn ngữ và học máy. Ông tham gia phát triển Transformer-XL và XLNet, những công trình có ảnh hưởng trong quá trình tiến hóa của mô hình ngôn ngữ trước thời đại ChatGPT.

Ông đã hoàn thành chương trình tiến sĩ 6 năm chỉ trong chưa đầy 4 năm. Sau khi hoàn thành chương trình tiến sĩ, ông làm việc tại các phòng thí nghiệm AI hàng đầu của Mỹ, trong đó có Google Brain và Meta AI. Đây là giai đoạn giúp nhà nghiên cứu trẻ tiếp cận trực tiếp với những công nghệ tiên tiến nhất về mô hình ngôn ngữ lớn và AI tổng quát.

Sau thời gian làm việc tại Mỹ, Dương Thực Lân trở về Trung Quốc. Một số người suy đoán rằng ông rời Mỹ vì không xin được visa làm việc, nhưng lời của người thầy Ruslan đã nói lên tất cả: "Với khả năng của Dương, anh ấy có vô số cơ hội để ở lại Mỹ. Gần tốt nghiệp, Apple muốn tuyển dụng, Google và Meta đề nghị anh ấy các vị trí; Đại học Stanford và MIT đều hỏi liệu anh ấy có sẵn lòng làm nghiên cứu sau tiến sĩ hay không, và một giám đốc điều hành của Apple thậm chí còn đề nghị anh ấy một vị trí tại văn phòng Bắc Kinh của họ...Dương nói với tôi rằng anh ấy sẽ hối tiếc suốt đời nếu không có cơ hội thử khởi nghiệp. Tôi tôn trọng quyết định của Dương, và anh ấy đã đúng”.

Ông Ruslan cũng cho biết: “Điểm độc đáo của Dương nằm ở sự hiểu biết sâu sắc về công nghệ. Anh ấy là một nhà nghiên cứu xuất sắc và cũng là một doanh nhân giỏi. Thật khó để tìm được người nào hội tụ đầy đủ những phẩm chất này”.

Năm 2021, Dương Thực Lân cùng một số cộng sự thành lập Recurrent AI, startup tập trung vào AI cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, chính sự xuất hiện của ChatGPT cuối năm 2022 mới tạo ra bước ngoặt quyết định trong sự nghiệp của ông.

ChatGPT và “cửa sổ lịch sử”

Khi ChatGPT xuất hiện, Dương Thực Lân nhận ra AI đang bước sang một giai đoạn khác. Theo những chia sẻ sau này của ông, cuối năm 2022 là thời điểm nhiều yếu tố quan trọng đồng thời hội tụ: dữ liệu, năng lực tính toán và kiến trúc Transformer đã phát triển đến mức cho phép các mô hình ngôn ngữ đạt năng lực chưa từng có.

Điều Dương Thực Lân nhìn thấy không chỉ là một sản phẩm chatbot mới. Ông cho rằng một “cửa sổ lịch sử” đang mở ra cho những người có khả năng xây dựng thế hệ mô hình nền tảng tiếp theo. Đây là lúc ông quyết định rời Recurrent AI để bước vào một cuộc chơi lớn hơn.

Tháng 3/2023, Dương Thực Lân thành lập Công ty TNHH Công nghệ Moonshot AI tại Bắc Kinh. Như đã đề cập trước đó, ban nhạc yêu thích của ông là ban nhạc rock Anh Pink Floyd, và tên tiếng Trung của công ty được lấy từ album "The Dark Side of the Moon" của Pink Floyd.

Mục tiêu của công ty không đơn thuần là tạo ra một chatbot cạnh tranh với ChatGPT, mà là nghiên cứu những phương pháp mới để nâng cao năng lực của mô hình AI và tiến gần hơn tới AGI – trí tuệ nhân tạo tổng quát.

Dương Thực Lân hiểu rất rõ đây là cuộc đua đòi hỏi lượng vốn khổng lồ. Huấn luyện mô hình lớn cần chip, trung tâm dữ liệu, điện năng và đặc biệt là các nhà nghiên cứu hàng đầu. Theo những chia sẻ của ông được truyền thông Trung Quốc dẫn lại, nếu không nhanh chóng huy động được hàng trăm triệu USD, một startup AI mới gần như không thể bắt kịp các đối thủ đã có sẵn hạ tầng. Vì vậy, Moonshot phải tăng tốc ngay từ những ngày đầu.

Kimi đưa Moonshot lên bản đồ AI thế giới

Khoảng sáu tháng sau, Kimi Chat, chatbot AI được ra mắt. Nó nổi tiếng nhờ khả năng xử lý 200.000 từ với ngữ cảnh cực dài. Dương Thực Lân, cùng với Lương Văn Phong của DeepSeek, Đường Kiệt của Zhipu AI và Diêm Tuấn Kiệt của Minimax, được gọi là "Tứ đại thiên vương" của ngành AI Trung Quốc.

Điều đáng chú ý là Đường Kiệt từng là thầy hướng dẫn của Dương Thực Lân tại Đại học Thanh Hoa và từng nói rằng đó là sinh viên xuất sắc và tài năng nhất mà ông từng thấy trong mấy năm qua.

Về lý do tại sao chatbot AI của Moonshot lại có tên là Kimi, lý do rất đơn giản: Kimi chính là tên tiếng Anh của Dương Thực Lân.

Thay vì chỉ cạnh tranh bằng khả năng trò chuyện, Kimi được phát triển để đọc và xử lý lượng văn bản rất lớn – từ sách, báo cáo, tài liệu nghiên cứu cho tới mã nguồn.

Đây là lựa chọn chiến lược của Dương Thực Lân. Ông không muốn Moonshot trở thành một công ty chỉ sao chép mô hình ChatGPT cho thị trường Trung Quốc Tham vọng là giải quyết những bài toán kỹ thuật mới, đặc biệt là làm thế nào để AI có thể xử lý lượng thông tin ngày càng lớn mà vẫn duy trì khả năng suy luận.

Năm 2024, Kimi tạo nên một trong những cơn sốt AI lớn nhất Trung Quốc. Khả năng xử lý hàng trăm nghìn, sau đó hàng triệu chữ Hán giúp Kimi nhanh chóng thu hút người dùng. Moonshot từ một startup còn ít người biết tới trở thành một trong những cái tên hàng đầu của cuộc đua AI Trung Quốc.

Nhưng cùng lúc đó, một cuộc đua khác bắt đầu: cuộc đua vốn.

Từ startup thành kỳ lân tỷ đô

Năm 2024, Moonshot huy động hơn 1 tỷ USD trong một vòng gọi vốn, đưa định giá công ty lên khoảng 2,5 tỷ USD. Những nhà đầu tư lớn của Trung Quốc lần lượt tham gia, trong đó có Alibaba và Meituan cùng nhiều quỹ đầu tư công nghệ.

Tốc độ huy động vốn của Moonshot cho thấy giới đầu tư tin rằng Dương Thực Lân có thể trở thành một trong những người dẫn đầu thế hệ AI Trung Quốc.

Nhưng tiền cũng tạo ra áp lực. Các mô hình AI lớn tiêu tốn vốn cực nhanh, trong khi chatbot tiêu dùng khó tạo doanh thu tương xứng với chi phí tính toán. Moonshot vì thế phải liên tục tìm cách biến năng lực AI thành sản phẩm và dịch vụ có thể kiếm tiền.

Cuối năm 2025, Moonshot tiếp tục hoàn thành vòng gọi vốn khoảng 500 triệu USD, với định giá sau đầu tư khoảng 4,3 tỷ USD. Dương Thực Lân khi đó cho biết công ty có hơn 10 tỷ NDT tiền mặt.

Tuy nhiên, bước sang năm 2026, quy mô câu chuyện thay đổi nhanh chóng. Moonshot được cho là tiếp tục huy động những khoản vốn khổng lồ, khiến định giá công ty tăng lên hàng chục tỷ USD. Một số nguồn Trung Quốc thậm chí đưa ra mức định giá khoảng 50 tỷ USD trong các kế hoạch huy động vốn liên quan tới IPO.

Nếu những con số này được thị trường xác nhận, Moonshot đã đi từ một startup thành lập năm 2023 thành một trong những công ty AI tư nhân có giá trị lớn nhất Trung Quốc chỉ sau vài năm. Và người hưởng lợi lớn nhất về mặt tài sản chính là Dương Thực Lân.

Theo dữ liệu doanh nghiệp được truyền thông Trung Quốc dẫn lại trong năm 2026, Dương Thực Lân vẫn nắm tỷ lệ cổ phần kiểm soát Moonshot. Tuy nhiên, do công ty chưa niêm yết, rất khó xác định chính xác giá trị tài sản cá nhân của ông. Vì vậy, gọi Dương Thực Lân là tỷ phú là theo giá trị cổ phần trên giấy tờ, thay vì tài sản đã được xác nhận bằng giá thị trường.

DeepSeek xuất hiện và cuộc chơi đổi luật

Thách thức lớn đối với Dương Thực Lân đến từ chính Trung Quốc. Sự xuất hiện của DeepSeek làm thay đổi cách ngành AI nhìn về chi phí phát triển mô hình. Thay vì cuộc đua đơn giản giữa những hệ thống có càng nhiều tham số càng tốt, thị trường bắt đầu chú ý tới hiệu quả huấn luyện, chi phí suy luận, kiến trúc MoE và khả năng mở mã nguồn hoặc trọng số.

Điều này đặt Moonshot trước một bài toán mới. Kimi đã có thương hiệu và lượng người dùng lớn, nhưng không thể chỉ dựa vào lợi thế chatbot. Moonshot phải chứng minh rằng mình có thể tạo ra những mô hình vừa mạnh vừa hiệu quả về chi phí.

Câu trả lời của Dương Thực Lân là Kimi K2 và K3, với trọng tâm ngày càng chuyển sang khả năng lập trình, suy luận, sử dụng công cụ và xây dựng AI agent. Đặc biệt, Kimi K3 được Moonshot đưa vào cuộc chơi open-weight, cho phép cộng đồng nghiên cứu và phát triển bên ngoài tiếp cận mô hình.

Các khái niệm như "thang đo tham số" và "mã nguồn mở" có thể không dễ hiểu với tất cả mọi người. Nói một cách đơn giản hơn, Kimi K3 có "trí thông minh" cao hơn, dễ dàng vượt trội so với nhiều mô hình AI của Mỹ, đồng thời cũng dễ sử dụng và rẻ hơn. Tác động của nó đối với AI toàn cầu chỉ có thể so sánh với DeepSeek.

DeepSeek đã cách mạng hóa nhận thức toàn cầu về chi phí đào tạo AI; Kimi K3 chứng minh rằng AI của Trung Quốc đang bắt đầu cạnh tranh ở cấp độ hàng đầu.

Ngày 16/7/2026, Moonshot AI chính thức ra mắt Kimi K3, mô hình AI 2,8 nghìn tỷ tham số, cửa sổ ngữ cảnh 1 triệu token và hỗ trợ thị giác ngay từ đầu. Đây được giới thiệu là mô hình mã nguồn mở có quy mô tham số lớn nhất thế giới tại thời điểm đó. Chỉ khoảng 48 giờ sau khi K3 ra mắt, nhu cầu sử dụng vượt xa dự báo khiến Moonshot phải tạm dừng mở đăng ký thuê bao mới vì thiếu năng lực tính toán.

Do Kimi K3 của Dương quá cạnh tranh và được người dùng ưa chuộng, lĩnh vực trí tuệ nhân tạo của thị trường chứng khoán Mỹ đã mất 470 tỷ USD, tương đương 3,18 nghìn tỷ NDT, trong vòng 72 giờ, gây chấn động Thung lũng Silicon.

Đây là một thay đổi quan trọng về chiến lược. Moonshot không còn chỉ muốn cạnh tranh trên thị trường Trung Quốc. Dương Thực Lân muốn Kimi trở thành một cái tên được cộng đồng AI quốc tế sử dụng và đánh giá.

Cuộc chiến vì thế đã chuyển từ Kimi đối đầu DeepSeek sang Moonshot đối đầu cả hệ sinh thái AI toàn cầu.

Nhà khoa học muốn trở thành ông chủ công nghệ

Điểm đặc biệt trong câu chuyện Dương Thực Lân là ông không xuất phát từ kinh doanh, mà đi lên từ nghiên cứu AI.

Điều này giải thích tại sao Moonshot vẫn giữ màu sắc của một phòng thí nghiệm nghiên cứu tương đối rõ. Dương Thực Lân thường nói về những vấn đề như giới hạn của trí thông minh, hiệu quả tính toán, khả năng mở rộng mô hình và AGI thay vì chỉ nói về thị phần hay doanh thu.

Ông từng cho rằng cuộc cách mạng AI không phải câu chuyện một hoặc hai năm, mà có thể kéo dài 10–20 năm và làm thay đổi căn bản cách con người làm việc. Nhưng chính quan điểm đó cũng tạo ra bài toán khó nhất cho Moonshot.

Một phòng thí nghiệm có thể theo đuổi những ý tưởng dài hạn. Một doanh nghiệp phải kiếm tiền. Dương Thực Lân vì thế đang phải chuyển từ một nhà nghiên cứu thành một CEO thực thụ: vừa thu hút nhân tài, huy động hàng tỷ USD, xây dựng hạ tầng tính toán, vừa tìm kiếm mô hình kinh doanh đủ lớn để nuôi cuộc đua AI dài hạn. Đây là khoảng cách mà không phải nhà khoa học nào cũng vượt qua được.

Dương Thực Lân còn có một ý nghĩa lớn hơn câu chuyện của riêng Moonshot. Ông thuộc thế hệ các nhà nghiên cứu Trung Quốc được đào tạo và làm việc trong hệ sinh thái công nghệ Mỹ, sau đó trở về quê khởi nghiệp đúng lúc cạnh tranh công nghệ Mỹ - Trung bước vào giai đoạn gay gắt nhất.

Google, Meta và các phòng thí nghiệm AI Mỹ từng là nơi Dương Thực Lân học hỏi và nghiên cứu. Giờ đây, chính ông đang xây dựng một công ty Trung Quốc muốn cạnh tranh với những nơi đó. Đó là một nghịch lý đáng chú ý của cuộc chiến AI.

Trong thế hệ trước, các công ty Trung Quốc chủ yếu tìm cách bắt kịp Silicon Valley. Với những người như Dương Thực Lân, mục tiêu đã thay đổi: xây dựng ngay tại Trung Quốc những phòng thí nghiệm có khả năng cạnh tranh trực tiếp với Silicon Valley và Kimi là bước đầu tiên.

Moonshot còn muốn tiến xa hơn, hướng tới các hệ thống AI agent có thể tự lập kế hoạch, sử dụng công cụ và hoàn thành những chuỗi công việc phức tạp. Nếu thành công, Moonshot có thể trở thành một trong những nền tảng AI quan trọng của Trung Quốc.

Nếu thất bại, hàng tỷ USD vốn đầu tư sẽ trở thành lời nhắc nhở rằng năng lực nghiên cứu xuất sắc chưa đủ để xây dựng một đế chế công nghệ. Dương Thực Lân hiện đứng đúng giữa hai thế giới đó.