Jack Ma: Từ giáo viên tiếng Anh đến người xây dựng đế chế Internet Trung Quốc

Ba lần thi đại học và con đường khởi nghiệp đầy gian nan

Trong lịch sử Internet Trung Quốc, ít doanh nhân nào có xuất phát điểm đặc biệt như Jack Ma. Ông không phải kỹ sư máy tính, không xuất thân từ gia đình kinh doanh hay tầng lớp thượng lưu. Trước khi trở thành một trong những doanh nhân nổi tiếng nhất thế giới, ông chỉ là một giáo viên tiếng Anh ở Hàng Châu.

Sinh năm 1964 tại Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, Jack Ma (Mã Vân, 马云) từng trải qua những thất bại ngay từ thời niên thiếu. Năm 1982, ông lần đầu thi đại học và chỉ đạt 1 điểm môn toán. Một năm sau, điểm toán tăng lên 19 nhưng ông vẫn trượt. Gia đình từng khuyên ông từ bỏ việc học đại học, học một nghề để kiếm sống.

Jack Ma không bỏ cuộc. Năm 1984, ông thi lần thứ ba, đạt 89/100 điểm môn toán và được nhận vào hệ cao đẳng của Đại học Sư phạm Hàng Châu. Sau đó, nhờ thành tích tiếng Anh tốt, ông được chuyển sang chương trình cử nhân ngoại ngữ.

Năm 1988, Jack Ma tốt nghiệp ngành tiếng Anh và trở thành giảng viên tiếng Anh và Thương mại Quốc tế. Ông còn mở một “Góc tiếng Anh” gần Tây Hồ, Hàng Châu và dần được biết đến trong lĩnh vực dịch thuật.

Chính nền tảng tưởng như chẳng liên quan gì đến công nghệ này sau đó lại trở thành một lợi thế. Jack Ma không tiếp cận Internet từ góc độ thuật toán, phần cứng hay kỹ thuật. Ông nhìn thấy ở Internet khả năng kết nối con người với thông tin và cơ hội kinh doanh.

Khoảnh khắc Internet thay đổi cuộc đời Jack Ma

Năm 1992, Jack Ma thành lập Haibo, một công ty dịch thuật với chỉ năm nhân viên. Những năm đầu rất khó khăn, công ty thậm chí không đủ tiền trả tiền thuê nhà. Để duy trì hoạt động, Jack Ma phải làm thêm nhiều công việc khác. Sau ba năm, Haibo bắt đầu có lãi.

Bước ngoặt đến vào năm 1995, khi Jack Ma sang Mỹ tìm kiếm đối tác kinh doanh cho thành phố Hàng Châu. Trên đường trở về Trung Quốc, ông lần đầu tiếp xúc với Internet tại Seattle.

Jack Ma thử gõ từ khóa “China” và nhận ra thông tin về Trung Quốc trên Internet khi đó gần như không đáng kể. Với ông, đây không phải là khoảng trống thông tin đơn thuần mà là một cơ hội kinh doanh khổng lồ.

Ngay khi trở về, Jack Ma tập hợp bạn bè để nói chuyện về Internet. Không nhiều người tin vào ý tưởng này, nhưng ông vẫn quyết định thử sức. Cùng vợ là Trương Anh, ông huy động 100.000 NDT để thành lập “Trang vàng Trung Quốc” (China Pages), một trong những doanh nghiệp Internet đầu tiên của Trung Quốc.

China Pages không trở thành đế chế mà Jack Ma mong muốn. Nhưng thất bại này giúp ông hiểu thêm về Internet và thị trường Trung Quốc.

Năm 1997, China Pages được Hangzhou Telecom mua lại. Jack Ma sau đó làm việc tại Trung tâm Thương mại điện tử quốc tế Trung Quốc nhưng rời đi do khác biệt về quan điểm quản lý.

Thất bại một lần nữa không khiến Jack Ma từ bỏ ý tưởng Internet. Trái lại, ông bắt đầu nghĩ đến một mô hình lớn hơn.

Alibaba: Từ căn hộ Hàng Châu đến đế chế Internet

Ngày 10/3/1999, Jack Ma tập hợp 17 người bạn tại căn hộ rộng khoảng 150 m² ở Hàng Châu để thành lập Alibaba. Nhóm sáng lập sau này được gọi là “18 La Hán”, với số vốn ban đầu khoảng 500.000 NDT.

Mục tiêu ban đầu khá đơn giản: đưa các doanh nghiệp vừa và nhỏ Trung Quốc lên Internet để tiếp cận khách hàng toàn cầu. Alibaba khi ấy chưa phải một nền tảng thương mại điện tử dành cho người tiêu dùng mà chủ yếu hoạt động theo mô hình B2B, kết nối nhà sản xuất và nhà cung cấp Trung Quốc với người mua nước ngoài.

Mô hình này nhanh chóng thu hút sự chú ý. Năm 1999, Alibaba nhận khoản đầu tư 5 triệu USD từ Goldman Sachs. Sau đó, Jack Ma gặp Masayoshi Son, nhà sáng lập SoftBank. SoftBank quyết định đầu tư vào Alibaba, mở ra nguồn vốn quan trọng cho giai đoạn tăng trưởng tiếp theo.

Năm 2000, Alibaba nhận thêm 20 triệu USD từ SoftBank và tiếp tục phát triển các dịch vụ B2B. Đến năm 2001, số người dùng đăng ký đã vượt 1 triệu.

Nhưng Jack Ma sớm nhận ra rằng nếu chỉ làm một nền tảng kết nối doanh nghiệp với doanh nghiệp, Alibaba sẽ bỏ lỡ một thị trường lớn hơn nhiều: người tiêu dùng Trung Quốc.

Taobao, Alipay và cuộc cách mạng thương mại điện tử

Năm 2003, Alibaba thành lập Taobao, nền tảng thương mại điện tử hướng tới người tiêu dùng. Đây là thời điểm cuộc cạnh tranh với eBay bắt đầu nóng lên.

Taobao không chỉ sao chép mô hình thương mại điện tử phương Tây. Jack Ma tìm cách điều chỉnh nền tảng theo thói quen của người dùng Trung Quốc. Trong khi eBay áp dụng mô hình thu phí giao dịch, Taobao lựa chọn miễn phí niêm yết để thu hút người bán và xây dựng cộng đồng người dùng.

Nhưng thương mại điện tử khi ấy còn có một vấn đề lớn: lòng tin. Người mua không biết người bán có đáng tin hay không. Người bán cũng lo ngại giao hàng rồi không nhận được tiền. Alibaba giải quyết vấn đề này bằng Alipay, nền tảng thanh toán điện tử đóng vai trò trung gian.

Có thể nói, Taobao giải quyết bài toán giao dịch, còn Alipay giải quyết bài toán niềm tin.

Tháng 12/2004, Alipay tách khỏi Taobao và hoạt động độc lập. Sau đó, dịch vụ tiếp tục mở rộng sang thanh toán tiện ích công cộng, thanh toán di động và nhiều hình thức thanh toán khác.

Đây cũng là lúc Jack Ma bắt đầu xây dựng thứ sau này trở thành đặc trưng quan trọng nhất của Alibaba: hệ sinh thái.

Từ Alibaba và Taobao, hệ sinh thái này mở rộng sang Alipay, logistics Cainiao, Tmall, Alibaba Cloud và sau này là Ant Group. Thay vì chỉ xây dựng một website thương mại điện tử, Jack Ma muốn tạo ra hạ tầng để người bán, người mua, thanh toán, logistics và công nghệ cùng vận hành trên một hệ thống.

Chính tư duy đó góp phần đưa Alibaba từ một startup B2B trở thành một trong những tập đoàn công nghệ lớn nhất Trung Quốc.

Cuộc chiến với eBay và bài học về thị trường địa phương

Một trong những chương đáng nhớ nhất trong sự nghiệp Jack Ma là cuộc đối đầu với eBay.

Khi tập đoàn Mỹ tiến vào Trung Quốc, eBay có lợi thế lớn về vốn, công nghệ và kinh nghiệm quốc tế. Nhưng Jack Ma hiểu rằng lợi thế toàn cầu không đồng nghĩa với việc hiểu người tiêu dùng Trung Quốc.

Taobao chọn miễn phí để thu hút người bán, đồng thời thiết kế giao diện và công cụ tương tác phù hợp hơn với người dùng nội địa. Chiến lược này giúp Taobao nhanh chóng mở rộng và cuối cùng buộc eBay phải rút khỏi thị trường Trung Quốc.

Chiến thắng trước eBay có ý nghĩa lớn hơn một cuộc cạnh tranh giữa hai website. Nó chứng minh rằng một doanh nghiệp Internet Trung Quốc có thể đánh bại một tập đoàn công nghệ phương Tây ngay trên thị trường Trung Quốc nếu hiểu người dùng địa phương tốt hơn.

Với Jack Ma, đây cũng là thời điểm ông từ một doanh nhân Internet ít người biết đến trở thành biểu tượng của thế hệ doanh nhân công nghệ Trung Quốc.

IPO năm 2014: Jack Ma đưa Alibaba bước lên sân khấu toàn cầu

Sau khi củng cố vị thế tại Trung Quốc, Alibaba bắt đầu mở rộng ra thị trường quốc tế, đặc biệt thông qua thương mại điện tử xuyên biên giới.

Đỉnh cao của quá trình này là năm 2014, khi Alibaba tiến hành IPO tại New York. Công ty huy động khoảng 25 tỷ USD, trở thành một trong những thương vụ IPO lớn nhất lịch sử thị trường chứng khoán thời điểm đó và Jack Ma trở thành một trong những doanh nhân Trung Quốc nổi tiếng nhất thế giới.

Điều đặc biệt ở Jack Ma là ông không phải kỹ sư, cũng không phải nhà phát triển công nghệ. Thế mạnh của ông nằm ở khả năng nhìn ra xu hướng, thuyết phục người khác, xây dựng đội ngũ, marketing và kể chuyện.

Ông có khả năng biến những khái niệm công nghệ phức tạp thành những sản phẩm dễ tiếp cận với người dùng phổ thông. Chính khả năng đó giúp Jack Ma trở thành một biểu tượng của tinh thần khởi nghiệp Trung Quốc trong thời kỳ Internet phát triển mạnh mẽ.

Rời Alibaba để bước sang một giai đoạn khác

Năm 2013, Jack Ma rời chức CEO Alibaba và chuyển sang vai trò Chủ tịch tập đoàn. Sáu năm sau, ông chính thức rời vị trí Chủ tịch, hoàn tất quá trình chuyển giao cho thế hệ lãnh đạo mới.

Việc một nhà sáng lập chủ động rút khỏi vị trí điều hành khi công ty đang ở đỉnh cao là một lựa chọn đáng chú ý.

Sau khi rời Alibaba, Jack Ma dành nhiều thời gian hơn cho giáo dục, đào tạo doanh nhân, phát triển nông thôn, hỗ trợ giáo viên và trẻ em cũng như hoạt động từ thiện. Jack Ma Foundation tập trung đáng kể vào giáo dục và phát triển nguồn nhân lực.

Tuy nhiên, việc rời khỏi vị trí điều hành không đồng nghĩa Jack Ma biến mất khỏi thế giới kinh doanh Trung Quốc. Tên tuổi của ông vẫn gắn chặt với Alibaba và với cả một thế hệ doanh nhân Internet trưởng thành trong thời kỳ thương mại điện tử bùng nổ.

Ant Group và giới hạn của quyền lực doanh nhân

Nếu Alibaba là đỉnh cao của câu chuyện khởi nghiệp Jack Ma, thì Ant Group lại là chương cho thấy một mặt khác của quyền lực doanh nhân trong nền kinh tế số Trung Quốc.

Sự phát triển của Alipay đã dẫn đến sự hình thành Ant Group, một tập đoàn công nghệ tài chính hoạt động trong nhiều lĩnh vực như cho vay tiêu dùng, quản lý tài sản và bảo hiểm.

Năm 2020, Ant Group chuẩn bị thực hiện một trong những thương vụ IPO được chờ đợi nhất thế giới. Nhưng kế hoạch này bất ngờ bị đình chỉ sau khi Jack Ma có những phát biểu gây tranh luận về hệ thống quản lý tài chính tại một diễn đàn ở Thượng Hải.

Sau đó, Ant Group phải trải qua quá trình thay đổi về quản trị và cấu trúc sở hữu. Vụ việc trở thành một bước ngoặt không chỉ đối với Ant Group mà còn đối với Jack Ma.

Nó cho thấy một thực tế quan trọng: trong nền kinh tế số Trung Quốc, khi một doanh nghiệp đạt đến quy mô rất lớn, hoạt động của doanh nghiệp đó không thể tách rời khỏi chính sách và hệ thống quản lý nhà nước.

Đây cũng là bài học rộng hơn đối với thế hệ doanh nhân công nghệ Trung Quốc: quy mô càng lớn, ảnh hưởng càng rộng thì ranh giới giữa quyền lực doanh nghiệp, lợi ích xã hội và yêu cầu quản lý nhà nước càng trở nên rõ ràng.

Di sản của Jack Ma

Nhìn lại gần ba thập niên khởi nghiệp của Jack Ma, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô Alibaba mà còn ở cách ông nhìn nhận cơ hội.

Ông không phải người giỏi công nghệ nhất, nhưng ông hiểu rằng công nghệ chỉ có giá trị khi giải quyết được một vấn đề thực tế của người dùng.

Alibaba giải quyết bài toán kết nối doanh nghiệp. Taobao đưa thương mại điện tử đến với người tiêu dùng. Alipay giải quyết vấn đề lòng tin trong thanh toán. Cainiao giải quyết logistics. Alibaba Cloud đưa tập đoàn bước sâu hơn vào hạ tầng công nghệ. Ant Group mở rộng sang công nghệ tài chính. Đó chính là tư duy hệ sinh thái đã định hình Alibaba.

Từ câu chuyện Jack Ma, có thể rút ra ít nhất bốn bài học:

Thứ nhất, hiểu người dùng đôi khi quan trọng hơn việc sở hữu công nghệ tiên tiến nhất. Jack Ma không phải kỹ sư, nhưng ông nhìn thấy những nhu cầu mà nhiều đối thủ chưa nhìn ra.

Thứ hai, một doanh nghiệp lớn không nhất thiết phải chỉ bán một sản phẩm. Alibaba phát triển bằng cách tạo ra hạ tầng để nhiều hoạt động kinh tế cùng diễn ra.

Thứ ba, nhà sáng lập không nhất thiết phải là người giỏi nhất về mọi thứ. Vai trò quan trọng của Jack Ma là nhìn ra hướng đi, tập hợp người tài và truyền cảm hứng để họ cùng xây dựng doanh nghiệp.

Thứ tư, thành công cũng đi kèm giới hạn. Khi doanh nghiệp trở thành một phần quan trọng của nền kinh tế, quyền lực của doanh nhân không còn chỉ là vấn đề của riêng doanh nghiệp. Nó liên quan đến người tiêu dùng, thị trường, hệ thống tài chính và chính sách công.

Jack Ma đã rời khỏi vị trí điều hành Alibaba, nhưng ông vẫn là một phần quan trọng trong câu chuyện của tập đoàn này. Alibaba hiện bước vào một giai đoạn mới, với trọng tâm ngày càng hướng tới AI và điện toán đám mây.

Jack Ma đã trở thành người góp phần thay đổi cách hàng trăm triệu người Trung Quốc mua bán, thanh toán và kinh doanh. Ông cũng góp phần đưa thương mại điện tử Trung Quốc từ một thị trường còn non trẻ lên sân khấu toàn cầu.