Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 24/5 tuyên bố ông đã yêu cầu các đại diện của Washington “không vội vàng” trong việc đạt thỏa thuận với Iran, trong bối cảnh Nhà Trắng bắt đầu hạ nhiệt kỳ vọng về một bước đột phá nhanh chóng trong cuộc chiến kéo dài ba tháng qua ở Trung Đông.
Phát biểu này đánh dấu sự thay đổi đáng chú ý chỉ một ngày sau khi ông Trump tuyên bố Mỹ và Iran đã “cơ bản hoàn tất đàm phán” về một bản ghi nhớ hòa bình có thể mở lại eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược từng vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu trước khi chiến sự nổ ra.
Trong bài đăng trên mạng xã hội Truth Social, ông Trump khẳng định lệnh phong tỏa của Mỹ đối với tàu thuyền Iran tại eo biển Hormuz sẽ “vẫn được duy trì đầy đủ cho đến khi một thỏa thuận được đạt được, xác nhận và ký kết”.
“Cả hai bên cần dành thời gian và làm cho đúng,” ông viết.
Phía Iran chưa phản hồi chính thức. Tuy nhiên, hãng thông tấn Tasnim – cơ quan truyền thông có liên hệ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran – cho biết Washington vẫn đang cản trở nhiều phần quan trọng của thỏa thuận, bao gồm yêu cầu của Tehran về việc giải phóng các khoản tiền bị phong tỏa ở nước ngoài.
Các chi tiết thỏa thuận dần lộ diện
Một quan chức cấp cao trong chính quyền Trump nói với báo giới rằng sẽ chưa có thỏa thuận nào được ký ngay, đồng thời cho rằng hệ thống chính trị Iran “không vận hành đủ nhanh”.
Dù vậy, quan chức này tiết lộ một số nội dung chính đang được thương lượng.
Theo đó, Iran đã “đồng ý về nguyên tắc” mở lại eo biển Hormuz để đổi lấy việc Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân và Tehran xử lý kho uranium làm giàu cấp độ cao của mình.
Nguồn tin cũng cho biết Washington tin rằng Lãnh tụ tối cao Iran đã “bật đèn xanh” cho khuôn khổ chung của thỏa thuận.
Tuy nhiên, phía Iran chưa xác nhận thông tin này, cũng như chưa làm rõ “đồng ý về nguyên tắc” cụ thể là gì.
Theo quan chức Mỹ, Washington muốn ưu tiên mở lại eo biển Hormuz và dỡ bỏ phong tỏa trước, trong khi các chi tiết liên quan tới chương trình hạt nhân sẽ cần thêm thời gian đàm phán.
Khi được hỏi liệu Iran đã chấp nhận từ bỏ lượng uranium làm giàu cấp độ cao hay chưa, quan chức này chỉ trả lời ngắn gọn: “Vấn đề là làm như thế nào.”
Một quan chức khác cho biết khuôn khổ hiện tại sẽ cho các nhà đàm phán khoảng 60 ngày để hoàn tất thỏa thuận cuối cùng.
Trước đó, các nguồn tin Iran nói với Reuters rằng những “công thức khả thi” đang được cân nhắc nhằm giải quyết tranh cãi về kho uranium làm giàu cấp độ gần vũ khí của Tehran, trong đó có phương án pha loãng uranium dưới sự giám sát của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA).
Iran từ lâu bác bỏ cáo buộc của Mỹ và Israel cho rằng nước này theo đuổi vũ khí hạt nhân, đồng thời khẳng định họ có quyền làm giàu uranium cho mục đích dân sự.
Tuy nhiên, mức độ làm giàu mà Tehran đạt được hiện cao hơn nhiều so với nhu cầu phát điện thông thường.
Thỏa thuận gây tranh cãi tại Mỹ
Trong lúc ông Trump cố gắng thúc đẩy hình ảnh một nhà lãnh đạo mang lại hòa bình, các thông tin ban đầu về thỏa thuận đã vấp phải phản ứng trái chiều ngay tại Mỹ.
Cựu Ngoại trưởng Mike Pompeo cùng nhiều nghị sĩ Dân chủ cho rằng những điều khoản đang được bàn thảo chẳng khác mấy thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 dưới thời cựu Tổng thống Barack Obama – thỏa thuận mà chính ông Trump từng rút khỏi trong nhiệm kỳ đầu tiên.
Thượng nghị sĩ Chris Van Hollen nhận định khuôn khổ hiện tại chẳng khác gì “quay lại trạng thái trước chiến tranh”.
“Tôi nghĩ đây là một sai lầm,” ông nói trên Fox News Sunday. “Khi đang đào một cái hố, điều nên làm là ngừng đào sâu hơn nữa.”
Ông Trump sau đó phản pháo trên Truth Social: “Nếu tôi đạt được thỏa thuận với Iran, đó sẽ là một thỏa thuận đúng đắn và có lợi. Vì vậy đừng nghe những kẻ thất bại chỉ trích về thứ mà họ chẳng hiểu gì.”
Hormuz vẫn là điểm nghẽn nguy hiểm
Một trong những vấn đề nhạy cảm nhất hiện nay là quyền kiểm soát eo biển Hormuz.
Một cố vấn quân sự của ông Khamenei tuyên bố Tehran có “quyền hợp pháp” quản lý tuyến hàng hải này, dù chưa rõ điều đó có đồng nghĩa với việc Iran tiếp tục quyết định tàu nào được phép đi qua hay không.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran cho biết chỉ có 33 tàu được đi qua Hormuz trong 24 giờ gần nhất sau khi nhận được sự cho phép từ Tehran – thấp hơn rất nhiều so với mức khoảng 140 lượt tàu/ngày trước chiến tranh.
Giới phân tích nhận định ngay cả khi đạt được thỏa thuận ngừng chiến, cuộc khủng hoảng năng lượng toàn cầu cũng khó sớm hạ nhiệt.
Người đứng đầu Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi tuần trước cảnh báo lưu lượng vận tải bình thường qua Hormuz có thể phải tới cuối năm 2026 hoặc đầu năm 2027 mới phục hồi hoàn toàn.
Cuộc chiến Mỹ - Israel nhằm vào Iran từ cuối tháng 2 đã khiến hàng nghìn người tại Iran thiệt mạng trước khi giao tranh được tạm ngừng vào đầu tháng 4.
Trong khi đó, chiến sự tại Lebanon giữa Israel và lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn cũng khiến hàng nghìn người chết và hàng trăm nghìn người phải rời bỏ nhà cửa.
Theo Reuters, Tasnim
