Ở tuổi ngoài 80, hiện Nhậm Chính Phi vẫn là linh hồn của Huawei – tập đoàn từng là nhà sản xuất thiết bị viễn thông lớn nhất thế giới, một trong những doanh nghiệp dẫn đầu về 5G, điện toán đám mây và AI. Điều đặc biệt là, khác với nhiều tỷ phú công nghệ nổi tiếng, Nhậm Chính Phi hiếm khi xuất hiện trước công chúng. Ông gần như không dùng mạng xã hội, rất ít tham dự các sự kiện hào nhoáng và cũng không xây dựng hình ảnh cá nhân như một "ngôi sao doanh nghiệp".
Chính sự kín tiếng ấy càng khiến cuộc đời và triết lý quản trị của ông trở thành đề tài được giới kinh doanh và truyền thông quốc tế đặc biệt quan tâm.
Từ cậu bé vùng núi đến kỹ sư quân đội
Nhậm Chính Phi sinh năm 1944 tại tỉnh Quý Châu, trong một gia đình cha mẹ đều là giáo viên. Ông lớn lên trong giai đoạn Trung Quốc còn nhiều khó khăn sau nội chiến Quốc Cộng, tuổi thơ gắn với sự thiếu thốn.
Ông theo học ngành kỹ thuật xây dựng trước khi gia nhập lực lượng công binh của quân đội Trung Quốc (PLA). Dù không phải lính chiến, quãng thời gian làm kỹ sư đã giúp ông tích lũy kinh nghiệm về quản lý dự án, tổ chức sản xuất và kỷ luật – những yếu tố sau này trở thành nền tảng trong văn hóa Huawei.
Sau khi PLA cắt giảm lực lượng đầu thập niên 1980, Nhậm Chính Phi chuyển sang làm việc trong một doanh nghiệp nhà nước tại Thâm Quyến. Tuy nhiên, sự nghiệp không mấy thuận lợi. Ông bị sa thải sau một dự án thất bại khi đã ngoài 40 tuổi – độ tuổi mà nhiều người nghĩ đến sự ổn định hơn là khởi nghiệp.
21.000 tệ và sự ra đời của Huawei
Năm 1987, Nhậm Chính Phi cùng một số cộng sự hùn góp được khoảng 21.000 NDT (khoảng 81 triệu đồng) để thành lập Huawei.
Thời điểm đó, Huawei chỉ là một công ty nhỏ chuyên bán tổng đài điện thoại nhập khẩu. Thị trường viễn thông Trung Quốc gần như nằm trong tay các hãng nước ngoài như Ericsson, Nokia, Siemens hay Alcatel.
Nhậm Chính Phi sớm nhận ra rằng nếu chỉ làm đại lý phân phối sẽ không tạo ra tương lai lâu dài. Ông quyết định chuyển hướng sang tự nghiên cứu và phát triển công nghệ, dù nguồn lực khi đó rất hạn chế.
Quyết định này được nhiều người xem là bước ngoặt quan trọng nhất trong lịch sử Huawei.
Triết lý "Chỉ đột phá vào một điểm" - mạnh tay đầu tư cho R&D
Trong nhiều cuộc phỏng vấn, Nhậm Chính Phi thường nhắc đến triết lý nổi tiếng: "28年只对准一个城墙口冲锋" (28 năm chỉ xung phong nhằm vào một lỗ thủng ở tường thành), có thể hiểu là "Trong suốt nhiều năm, chỉ tập trung đột phá vào một điểm duy nhất".
Theo ông, doanh nghiệp không thể cùng lúc làm mọi thứ. Thay vì dàn trải nguồn lực, Huawei chọn tập trung toàn bộ nhân lực và tài chính vào một số công nghệ cốt lõi, tạo lợi thế vượt trội trước khi mở rộng sang lĩnh vực khác.
Triết lý này được áp dụng xuyên suốt quá trình phát triển của Huawei – từ tổng đài điện thoại, thiết bị truyền dẫn, mạng 3G, 4G, 5G cho đến chip AI và điện toán đám mây.
Một trong những quyết định táo bạo nhất của Nhậm Chính Phi là dành tỷ lệ rất lớn doanh thu cho nghiên cứu và phát triển (R&D).
Trong nhiều năm, Huawei liên tục đầu tư hàng chục tỷ USD mỗi năm cho R&D, thuộc nhóm doanh nghiệp chi nhiều nhất thế giới cho đổi mới công nghệ.
Theo ông, nghiên cứu cơ bản không phải lúc nào cũng tạo ra lợi nhuận ngay lập tức, nhưng nếu không đầu tư dài hạn thì doanh nghiệp sẽ không thể làm chủ công nghệ cốt lõi.
Ông từng ví von rằng nghiên cứu cơ bản giống như "bón phân cho cây": Không phải ngay ngày mai cây sẽ ra quả, nhưng nếu không bón phân thì chắc chắn sẽ không có mùa thu hoạch.
Năm 2020, chi tiêu cho R&D của hãng là 164,7 tỷ NDT, đứng thứ ba trên thế giới; năm 2021, đầu tư R&D của Huawei từng vượt quá 20% doanh thu. Tính đến năm 2023, Huawei có hơn 207.000 nhân viên, trong đó khoảng 114.000 người tham gia vào công việc R&D .
"Giáo dục là nền quốc phòng ít tốn kém nhất" và văn hóa quản trị "luôn sống trong khủng hoảng"
Một trong những câu nói nổi tiếng nhất của Nhậm Chính Phi là: "教育是最廉价的国防” (Giáo dục là cách (nền) quốc phòng giá rẻ nhất).
Ông nhiều lần nhấn mạnh rằng sức mạnh của một quốc gia trong tương lai không chỉ đến từ quân đội hay tài nguyên, mà trước hết đến từ chất lượng giáo dục, khoa học cơ bản và khả năng đào tạo nhân tài.
Trong nhiều cuộc phỏng vấn, ông bày tỏ sự quan tâm đặc biệt tới toán học, vật lý và các ngành khoa học nền tảng. Theo ông, chính những lĩnh vực tưởng như xa rời thị trường này mới là gốc rễ tạo nên các đột phá công nghệ sau nhiều năm.
Quan điểm ấy cũng giải thích vì sao Huawei luôn duy trì mạng lưới hợp tác nghiên cứu với nhiều trường đại học và viện nghiên cứu trên thế giới.
Nếu có một câu nói gắn với Huawei nhiều nhất, đó là: "Huawei phải luôn có cảm giác khủng hoảng".
Ngay cả khi doanh nghiệp tăng trưởng mạnh, Nhậm Chính Phi vẫn liên tục cảnh báo nhân viên không được tự mãn. Ông cho rằng trong ngành công nghệ, thành công hôm nay có thể nhanh chóng tan vỡ nếu doanh nghiệp mất đi tinh thần đổi mới.
Triết lý này khiến Huawei xây dựng văn hóa làm việc với cường độ cao, đề cao hiệu quả, kỷ luật và tinh thần học hỏi liên tục.
Đó cũng là lý do nhiều người gọi Huawei là một trong những doanh nghiệp có văn hóa quản trị đặc biệt nhất Trung Quốc.
Cuộc đối đầu với Mỹ - không cổ vũ chủ nghĩa dân tộc cực đoan
Năm 2019 đánh dấu bước ngoặt lớn khi Mỹ đưa Huawei vào Danh sách Thực thể (Entity List), hạn chế các doanh nghiệp Mỹ cung cấp công nghệ cho tập đoàn. Huawei mất quyền sử dụng nhiều công nghệ quan trọng, từ chip bán dẫn tiên tiến đến các dịch vụ di động của Google.
Nhiều chuyên gia khi đó dự đoán Huawei sẽ suy sụp. Tuy nhiên, trong một cuộc trả lời phỏng vấn nổi tiếng, Nhậm Chính Phi ví Huawei như "Một chiếc máy bay bị bắn thủng lỗ chỗ nhưng vẫn tiếp tục bay". Ông khẳng định khó khăn sẽ thúc đẩy doanh nghiệp đổi mới mạnh mẽ hơn thay vì từ bỏ.
Những năm sau đó, Huawei đầu tư mạnh vào hệ điều hành HarmonyOS, phát triển chip nội địa, mở rộng sang điện toán đám mây, AI, năng lượng số và xe thông minh.
Điều khá đặc biệt là dù thường được xem như biểu tượng công nghệ của Trung Quốc, Nhậm Chính Phi nhiều lần kêu gọi không nên biến cạnh tranh công nghệ thành xung đột dân tộc.
Ông từng phát biểu: "Đừng kích động chủ nghĩa dân tộc". Ông cũng khẳng định Huawei vẫn cần học hỏi từ các doanh nghiệp Mỹ và luôn coi hợp tác quốc tế là động lực thúc đẩy đổi mới.
Quan điểm này được nhiều nhà quan sát đánh giá là khá thực dụng, phản ánh cách nhìn của một kỹ sư hơn là một chính trị gia.
Người lãnh đạo không muốn xây dựng "đế chế gia đình"
Khác với nhiều tập đoàn gia đình ở châu Á và ở Trung Quốc, Nhậm Chính Phi nhiều lần khẳng định con cái sẽ không mặc nhiên kế nhiệm Huawei.
Ông nhiều lần khẳng định Huawei không phải doanh nghiệp gia đình. Ông từng phát biểu rằng không người con nào của mình là "người kế nhiệm mặc định", và người lãnh đạo tương lai phải được lựa chọn dựa trên năng lực chứ không phải quan hệ huyết thống.
Dù vậy, trong thực tế, với việc đảm nhiệm đồng thời ba vị trí quan trọng là Phó Chủ tịch HĐQT, Chủ tịch luân phiên và CFO, cô con gái Mạnh Vãn Chu (mang họ mẹ là Mạnh Quân sau khi hai người chia tay) hiện được xem là một trong những nhân vật có ảnh hưởng lớn nhất trong bộ máy lãnh đạo Huawei.
Huawei hiện vận hành theo mô hình sở hữu đặc biệt, trong đó phần lớn cổ phần thuộc về chương trình sở hữu của nhân viên. Chính cơ chế này đã giúp tạo động lực gắn bó lâu dài giữa người lao động với doanh nghiệp.
Ngày nay, Huawei không chỉ là một doanh nghiệp. Trong nhiều khía cạnh, tập đoàn này đã trở thành biểu tượng cho nỗ lực tự chủ công nghệ của Trung Quốc. Từ mạng viễn thông, điện toán đám mây, AI đến chip và năng lượng số, Huawei hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực công nghệ chiến lược.
Dù vẫn phải đối mặt với nhiều sức ép từ môi trường địa chính trị và các lệnh hạn chế công nghệ, tập đoàn này tiếp tục mở rộng đầu tư vào nghiên cứu cơ bản và đào tạo nhân tài – những điều mà Nhậm Chính Phi luôn coi là nền tảng cho sức cạnh tranh lâu dài.
Di sản của một kỹ sư
Nếu Jack Ma được nhớ đến bởi khả năng truyền cảm hứng và xây dựng hệ sinh thái thương mại điện tử, thì di sản lớn nhất của Nhậm Chính Phi nằm ở tư duy "làm chủ công nghệ cốt lõi".
Ông không phải mẫu doanh nhân thích xuất hiện trước đám đông hay tạo ra những bài diễn thuyết đầy cảm xúc. Hình ảnh quen thuộc của Nhậm Chính Phi là một kỹ sư tóc bạc, ăn mặc giản dị, dành phần lớn thời gian trao đổi với các nhà khoa học, kỹ sư và chuyên gia nghiên cứu.
Có lẽ vì thế, nhiều người gọi ông là "kiến trúc sư của Huawei", hơn là một tỷ phú công nghệ.
Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ toàn cầu ngày càng gay gắt, câu chuyện của Nhậm Chính Phi không chỉ là hành trình xây dựng một tập đoàn viễn thông hàng đầu thế giới. Đó còn là minh chứng cho niềm tin rằng năng lực đổi mới không đến từ những thành công ngắn hạn, mà được tích lũy qua hàng chục năm đầu tư bền bỉ vào con người, khoa học và công nghệ.
Đến nay, dù tuổi đã cao, ảnh hưởng của Nhậm Chính Phi đối với Huawei và ngành công nghệ Trung Quốc vẫn rất rõ nét. Triết lý "tập trung vào công nghệ cốt lõi", "luôn chuẩn bị cho khủng hoảng" và "đầu tư dài hạn cho nghiên cứu cơ bản" tiếp tục định hình con đường phát triển của Huawei, đồng thời trở thành nguồn tham khảo cho nhiều doanh nghiệp công nghệ tại Trung Quốc và trên thế giới.
Không ít chuyên gia cho rằng di sản lớn nhất của Nhậm Chính Phi không chỉ nằm ở việc xây dựng Huawei thành một tập đoàn công nghệ toàn cầu, mà còn ở việc góp phần thay đổi tư duy phát triển của ngành công nghệ Trung Quốc. Từ chỗ chủ yếu tiếp nhận và cải tiến công nghệ, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc nay đặt mục tiêu tự phát triển các công nghệ cốt lõi, gia tăng đầu tư cho nghiên cứu cơ bản và xây dựng chuỗi cung ứng độc lập hơn.
Theo dõi các phát biểu của Nhậm Chính Phi trong nhiều năm có thể thấy tư tưởng của ông khá nhất quán: Đầu tư mạnh vào nghiên cứu cơ bản, chấp nhận chu kỳ dài; đề cao nhân tài hơn vốn hay thiết bị; không chạy theo lợi nhuận ngắn hạn; luôn nhấn mạnh vai trò của hợp tác và mở cửa quốc tế; tin rằng AI sẽ là cuộc cách mạng công nghệ lớn tiếp theo, nhưng yếu tố quyết định vẫn là con người và năng lực đổi mới.
Con đường tự chủ công nghệ của Trung Quốc vẫn còn đối mặt với nhiều rào cản, đặc biệt ở các khâu chế tạo chip tiên tiến và thiết bị bán dẫn. Tuy nhiên, trường hợp của Huawei cho thấy sức ép từ bên ngoài đã trở thành động lực thúc đẩy quá trình đổi mới trong nước. Trong bức tranh đó, Nhậm Chính Phi được xem không chỉ là người sáng lập Huawei, mà còn là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu sắc đến chiến lược phát triển công nghệ của Trung Quốc trong thế kỷ XXI.
Gia đình Nhậm Chính Phi khá kín tiếng, nhưng ba người con của ông đều được công chúng biết đến. Trong đó, chỉ có một người đang giữ vị trí lãnh đạo cấp cao tại Huawei.
Người vợ đầu: Mạnh Quân là con gái ông Mạnh Đông Ba, nguyên Phó Tỉnh trưởng Tứ Xuyên. Hai người sau đó ly hôn, họ có hai con Mạnh Vãn Chu và Nhậm Bình.
Hiện nay, Mạnh Vãn Chu được xem là một trong những lãnh đạo quyền lực nhất Huawei, dù Nhậm Chính Phi nhiều lần nói rằng ông chưa từng chỉ định người kế nhiệm là con gái mình.
Nhậm Bình, là em Mạnh Vãn Chu, rất ít xuất hiện trước công chúng. Trước đây ông cũng từng mang họ mẹ là Mạnh Bình rồi sau đó đổi lại họ Nhậm, đã từng làm việc tại Huawei nhưng không giữ vị trí điều hành cấp cao, cũng hầu như không xuất hiện trên truyền thông.
Sau khi ly hôn bà Mạnh Quân, Nhậm Chính Phi kết hôn với bà Diêu Lăng, có thêm con gái Diêu An Na (Annabel Yao), sinh năm 1998, đã tốt nghiệp Đại học Harvard, chuyên ngành khoa học máy tính. An Na không làm việc trong bộ máy lãnh đạo Huawei mà theo đuổi con đường nghệ thuật: làm ca sĩ, diễn viên, người mẫu, đã tham gia nhiều chương trình giải trí tại Trung Quốc.
