Treo mình trên vách đá tìm đưa những người lính Vị Xuyên năm xưa trở về

9 ngày trên vách đá “Lò vôi thế kỷ” 685

Ở mỏm E4 thuộc điểm cao 685 - một trong những cao điểm ác liệt nhất của mặt trận Vị Xuyên trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc - có một vách đá gần như dựng đứng. Hơn 40 năm trước, nơi đây từng hứng chịu những trận pháo kích dữ dội và là nơi nhiều cán bộ, chiến sĩ đã ngã xuống trong những trận chiến giữ từng tấc đất biên cương của Tổ quốc.

Đầu tháng 7/2026, từ nguồn tin do cựu chiến binh Trịnh Xuân Hùng, nguyên chiến sĩ Tiểu đoàn 5, Trung đoàn 153, Sư đoàn 356 cung cấp, Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ Chỉ huy Quân sự (CHQS) tỉnh Tuyên Quang tổ chức khảo sát khu vực này.

Ngay khi tiếp cận hiện trường, những người lính làm nhiệm vụ quy tập hiểu rằng đây sẽ là một cuộc tìm kiếm đầy gian nan. Vị trí nghi có hài cốt nằm cheo leo trên sườn núi đá, phạm vi rất hẹp, chỉ đủ chỗ cho hai người tiếp cận cùng lúc. Muốn xuống được khu vực tìm kiếm, cán bộ, chiến sĩ phải buộc dây bảo hiểm quanh người rồi từ từ thả mình xuống vách đá.

Công việc tìm kiếm ở khu vực này đòi hỏi sự kiên nhẫn và cẩn trọng đặc biệt. Giữa vô số hốc đá, khe đá chi chít trên sườn núi, chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến một phần hài cốt hoặc một di vật quan trọng bị bỏ sót. Vì thế, suốt 9 ngày liên tiếp, những người lính quy tập gần như treo mình trên vách đá, rà soát từng kẽ đá, từng hốc đất nhỏ với quyết tâm không bỏ sót bất kỳ mẩu hài cốt hay di vật nào của các liệt sĩ.

Sự nhọc nhằn ấy cuối cùng cũng được đền đáp khi những dấu vết đầu tiên của các liệt sĩ dần hiện ra dưới lớp đất đá. Cuộc tìm kiếm kết thúc bằng việc cất bốc được một ngôi mộ tập thể gồm 7 hài cốt liệt sĩ - 7 người lính đã nằm lại điểm cao 685 suốt hơn bốn thập kỷ.

Với những cựu chiến binh từng chiến đấu ở Vị Xuyên như chúng tôi, đó không chỉ là kết quả của một cuộc tìm kiếm. Đó là thêm 7 đồng đội bắt đầu hành trình trở về sau hơn 40 năm nằm lại giữa núi đá biên cương.

Nhắc lại cuộc tìm kiếm ấy, trung tá QNCN Nguyễn Bá Quân, nhân viên quy tập của đội, vẫn không giấu được xúc động: "Mỗi khi tìm thấy hài cốt, dù chỉ một mảnh xương nhỏ, chúng cháu đều rất mừng và xúc động. Bởi như thế là lại có thêm một gia đình sắp được đón người thân trở về sau mấy chục năm khắc khoải chờ mong", anh chia sẻ.

Vùng đất vẫn còn những người lính chưa về

Chúng tôi trở lại Vị Xuyên vào dịp kỷ niệm 42 năm ngày mở đầu Chiến dịch MB84 - ngày mà nhiều cựu chiến binh từng chiến đấu ở mặt trận này như chúng tôi vẫn gọi bằng cái tên đầy day dứt: "Ngày Giỗ trận".

Đúng vào thời điểm ấy, "Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ" đang ghi nhận những kết quả bước đầu đáng khích lệ.

Khu vực vùng lõi Vị Xuyên được xác định là một trong những trọng điểm của chiến dịch. Đây cũng là nơi còn khoảng 4.460 ha đất nhiễm bom mìn cùng hàng nghìn hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và quy tập.

Theo số liệu của Báo điện tử Chính phủ, đến ngày 5/7, lực lượng công binh đã rà phá được 3.166,11/4.460 héc-ta, đạt gần 71% kế hoạch. Mỗi héc-ta đất được làm sạch bom mìn không chỉ giúp bảo đảm an toàn mà còn mở ra cơ hội tìm kiếm những người lính vẫn còn nằm lại trên chiến trường xưa.

Trong 10 năm, từ 1979 đến 1988, Vị Xuyên là chiến trường diễn ra cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới kéo dài suốt 10 năm. Trong đó, ác liệt nhất là các trận chiến tại các cao điểm 223, 772, 685, 1509… ở bờ Tây sông Lô và các cao điểm 1030, 1250… ở bờ Đông sông Lô từ năm 1984 đến 1988.

Hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ đã ngã xuống trên những điểm cao ấy. Đến nay, tại Nghĩa trang liệt sĩ Vị Xuyên mới quy tập, an táng được 1.920 hài cốt liệt sĩ và một mộ tập thể chưa xác định được số lượng. Điều đó cũng có nghĩa là vẫn còn rất nhiều đồng đội của chúng tôi đang nằm lại đâu đó giữa những khe núi, thung sâu và vách đá của chiến trường năm xưa.

Từ những bàn chân cụt ở thôn Nậm Ngặt

Mười năm trước, trong một lần trở lại chiến trường xưa cùng đoàn phóng viên Đài Tiếng nói Việt Nam, chúng tôi gặp những đồng bào dân tộc Dao bán hàng ở khu vực cao điểm 468 với những đôi chân không còn lành lặn.

Hỏi chuyện mới biết, họ bị cụt chân vì dẫm phải mìn khi đi tìm phế liệu hoặc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ. Một người dân kể rằng ở thôn Nậm Ngặt, xã Thanh Thủy, gần như gia đình nào cũng có người bị thương hoặc mất một phần cơ thể vì bom mìn còn sót lại sau chiến tranh.

Chiến tranh đã lùi xa hàng chục năm nhưng những mất mát mà nó để lại vẫn hiện hữu trên vùng đất này. Hình ảnh những người dân mang thương tật vì bom mìn năm ấy khiến chúng tôi không thể nào quên.

Trở về Hà Nội sau chuyến đi đó, chúng tôi đã phản ánh thực trạng trên với một vị lãnh đạo Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam. Những năm sau đó, công tác rà phá bom mìn và tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ tại Vị Xuyên ngày càng được đẩy mạnh hơn, các lực lượng chuyên trách lần lượt được kiện toàn để thực hiện nhiệm vụ.

Ngày 11/7 vừa qua, khi nghe tin Đội tìm kiếm quy tập vừa tìm thấy thêm nhiều hài cốt liệt sĩ ở cả hai bờ Đông và Tây sông Lô, chúng tôi lại trở lại nơi đây.

Lần này, điều khiến chúng tôi xúc động không còn là hình ảnh những đồng bào cụt chân lặng lẽ đi tìm hài cốt như nhiều năm trước, mà là hình ảnh những người lính trẻ đang âm thầm tiếp nối một công việc đầy gian nan nhưng vô cùng thiêng liêng.

Có lúc như mò kim đáy biển

Trao đổi với VietTimes, thượng tá Bùi Phú Vinh, Chính trị viên Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang cho biết đơn vị hiện có 67 cán bộ, chiến sĩ.

Đội được thành lập ngày 20/4/2018 với quân số ban đầu 18 người. Sau khi Chính phủ phát động "Chiến dịch 500 ngày đêm", từ ngày 2/5/2026, quân số được tăng cường lên 67 đồng chí.

Từ khi thành lập đến trước khi chiến dịch được triển khai, đội đã tìm kiếm, quy tập được 180 bộ hài cốt liệt sĩ và một mộ tập thể.

Riêng từ khi bắt đầu chiến dịch đến nay, đội đã tìm kiếm được tổng cộng 51 hài cốt, gồm 28 hài cốt liệt sĩ và 5 mộ tập thể với 23 hài cốt. Hiện nay tại trụ sở đóng quân của đơn vị đang quàn 34 hài cốt, gồm 16 bộ hài cốt riêng lẻ và 4 mộ tập thể với 18 hài cốt, chờ bàn giao đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Vị Xuyên.

Theo thượng tá Bùi Phú Vinh, khó khăn lớn nhất là địa bàn rộng, phần lớn là núi đá cheo leo hiểm trở. Sau hàng chục năm, địa hình, địa vật đã thay đổi rất nhiều so với thời chiến. Nhiều liệt sĩ hy sinh trong điều kiện chiến đấu ác liệt nên không được chôn cất đầy đủ, hài cốt nằm phân tán trong các khe núi, thung sâu và không có sơ đồ mộ chí.

Trong khi đó, nguồn thông tin từ các nhân chứng ngày càng ít, độ chính xác không còn cao như trước. Bom mìn, vật liệu nổ còn sót lại cũng luôn là mối nguy hiểm thường trực.

Trung tá Nguyễn Bá Quân kể rằng đã có lần trong quá trình làm nhiệm vụ xảy ra nổ mìn ngay tại khu vực tìm kiếm. May mắn không ai bị thương, nhưng đó cũng là lời nhắc nhở rằng chiến tranh dù đã lùi xa, song hiểm nguy vẫn còn ẩn dưới các hốc đất, khe đá.

"Nhiều lúc công việc giống như mò kim đáy biển", Thượng tá Bùi Phú Vinh nói. Thế nhưng chưa có bất cứ ai trong đội nghĩ đến chuyện bỏ cuộc.

Mỗi mảnh xương là một gia đình bớt đi chờ đợi

Khi được các cán bộ trong đội dẫn đi thắp hương tại nơi quàn các hài cốt liệt sĩ vừa được quy tập, chúng tôi cảm nhận rõ sự cẩn trọng và trách nhiệm trong từng công việc của họ.

Mỗi bộ hài cốt đều được khâm liệm chu đáo, đều có tấm biển ghi chép đầy đủ thông tin về địa điểm, tọa độ tìm thấy và thời gian quy tập.

Những dòng chữ tưởng như đơn giản ấy lại có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Bởi có thể từ những thông tin đó, các đồng đội cũ sẽ cung cấp thêm dữ liệu, gia đình các liệt sĩ sẽ tìm được người thân của mình sau nhiều thập kỷ mong ngóng.

Thượng tá Bùi Phú Vinh cho biết khi phát hiện dấu hiệu có hài cốt, anh em trong đội đều quyết tâm tìm bằng hết, không bỏ sót bất cứ chi tiết nào. Bởi hơn ai hết, họ hiểu rằng phía sau mỗi bộ hài cốt là nỗi mong chờ của một gia đình.

Với những người lính làm nhiệm vụ quy tập, niềm vui mỗi lần tìm thấy hài cốt chính là động lực để họ tiếp tục bước vào những nơi hiểm trở nhất của chiến trường xưa. Có những ngày họ bám núi từ sáng đến tối, không quản nắng nóng hay mưa dầm, nhiều khi quên bữa giữa rừng để theo đến cùng một dấu vết vừa phát hiện.

Không ít cuộc tìm kiếm kéo dài nhiều ngày, thậm chí cả tuần, rồi kết thúc mà chưa tìm thấy hài cốt nào. Thế nhưng chưa bao giờ và không ai nghĩ đến chuyện bỏ cuộc, bởi họ hiểu rằng dưới những lớp đất đá của Vị Xuyên vẫn còn nhiều liệt sĩ đang nằm chờ được họ tới đón.

Những người lính đang chờ ngày trở về

Trước khi rời đơn vị, chúng tôi ghé nơi quàn 34 bộ hài cốt liệt sĩ vừa được quy tập đang chờ ngày đưa về Nghĩa trang liệt sĩ Vị Xuyên.

Trên mỗi phần mộ là một tấm biển nhỏ ghi ngày tìm thấy, vị trí tìm thấy và tọa độ quy tập. Có những bộ hài cốt đã xác định được thêm thông tin. Cũng có những người lính đến nay vẫn chưa thể biết tên, chưa xác định được quê quán và đơn vị.

Nhưng sau hơn bốn mươi năm nằm lại giữa núi đá biên cương, ít nhất các anh đã không còn bị lãng quên giữa chiến trường.

Ngoài kia, những dãy núi của mặt trận Vị Xuyên vẫn trầm mặc như đã từng suốt nhiều thập kỷ qua. Trong những khe núi, hốc đá và thung sâu ấy, vẫn còn những đồng đội của chúng tôi chưa được trở về.

Và sáng mai, những người lính Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ Bộ CHQS tỉnh Tuyên Quang lại tiếp tục lên đường.

Bởi họ hiểu rằng hành trình tìm kiếm chưa thể kết thúc, chừng nào những đồng đội của chúng tôi năm xưa còn chưa được trở về với gia đình.