Mỹ trong hôm 11/4 đã điều 2 tàu khu trục đi qua eo biển Hormuz lần đầu tiên kể từ khi chiến tranh bùng nổ, châm ngòi cho một cuộc đối đầu căng thẳng, đúng lúc các nhà đàm phán cấp cao Mỹ gặp phía Iran tại Pakistan trong nỗ lực mong manh nhằm tìm kiếm hòa bình.
Sự cố này cho thấy mức độ rủi ro cực lớn của tiến trình thương lượng, khi việc Tehran tiếp tục kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược đã trở thành nút thắt trung tâm.
Lực lượng Hải quân Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), bên đang siết chặt lưu lượng tàu qua eo biển xuống mức nhỏ giọt kể từ sau lệnh ngừng bắn và áp dụng hệ thống thu phí, đã chặn thách thức các tàu Mỹ khi họ tìm cách băng qua. Một đoạn liên lạc vô tuyến do thủy thủ trên tàu dân sự gần đó ghi lại đã phản ánh rõ mức độ căng thẳng.
“Đây là cảnh báo cuối cùng. Đây là cảnh báo cuối cùng”, phía Iran phát đi tới một trong các tàu khu trục Mỹ.
Phía tàu Mỹ đáp lại: “Chúng tôi đi qua phù hợp với luật pháp quốc tế. Không có ý thách thức quý vị và chúng tôi tuân thủ các quy định trong lệnh ngừng bắn của chính phủ mình”.
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết 2 tàu khu trục hoạt động tại Vịnh Ba Tư và rời đi đúng kế hoạch mà không xảy ra sự cố. Washington khẳng định việc điều tàu nhằm phát tín hiệu rằng Mỹ không chấp nhận quyền kiểm soát của Iran tại Hormuz và bắt đầu tiến trình mở lại tuyến hàng hải cho thương mại quốc tế.
Theo CENTCOM, hoạt động vượt eo biển cũng mở màn cho chiến dịch rộng hơn sử dụng drone dưới nước để rà phá thủy lôi tại khu vực.
“Chúng tôi đang bắt đầu quá trình khai thông eo biển Hormuz”, Tổng thống Donald Trump viết trên mạng xã hội sáng thứ Bảy.
Trong khi đó, truyền thông bán chính thức Iran nói lực lượng nước này đã phối hợp với đoàn đàm phán tại Islamabad để đưa ra phản ứng và các tàu khu trục Mỹ đã quay đầu sau khi bị đối đầu.
Diễn biến nhanh chóng lắng xuống, tình hình hai bên khá tĩnh lặng kể từ khi Mỹ dừng không kích và rất ít drone hoặc tên lửa Iran rơi xuống khu vực vùng Vịnh kể từ thứ Năm trong tuần.
Các cuộc đàm phán bắt đầu hôm thứ Bảy là cuộc gặp chính thức cấp cao nhất giữa Mỹ và Iran kể từ Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Phái đoàn Mỹ do Phó Tổng thống J.D. Vance dẫn đầu, cùng các đặc phái viên Steve Witkoff và Jared Kushner, đã gặp trực tiếp phía Iran gồm Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, Ngoại trưởng Abbas Araghchi và nhà ngoại giao kỳ cựu kiêm quan chức an ninh Ali Bagheri Kani – một nhân vật cứng rắn từng phản đối thỏa thuận hạt nhân năm 2015 được ký dưới thời Tổng thống Barack Obama và bị ông Trump rút khỏi sau đó.
Chưa có đột phá rõ ràng nào xuất hiện, dù thảo luận kéo dài nhiều giờ và có sự tham gia của các chuyên gia kỹ thuật nhằm xử lý các vấn đề chi tiết. Đến sáng 12/4 (theo giờ VN), có thông tin rằng cuộc đàm phán đã tạm dừng.
Các nhà đàm phán đang đối mặt thử thách cực lớn: phải đạt đủ tiến triển trong 2 tuần tới để kéo dài thương lượng về những vấn đề sơ gây bế tắc hơn hai thập kỷ qua, gồm chương trình hạt nhân Iran, hệ thống tên lửa và sự hậu thuẫn của Tehran đối với các lực lượng dân quân khu vực.
“Không có cơ hội nào cho một thỏa thuận thực chất về các vấn đề cốt lõi đã chia rẽ Mỹ và Iran”, ông Daniel Shapiro, cựu đại sứ Mỹ tại Israel dưới thời Obama và từng cố vấn cho nhóm đàm phán Mỹ giai đoạn 2021–2022, nhận định. “Tuy nhiên, điều khả thi là một số quan điểm chung về việc đi lại qua eo biển Hormuz, qua đó cho phép đàm phán được gia hạn”.
Tehran đang tìm kiếm việc nới lỏng nhanh các lệnh trừng phạt, tiếp cận hàng tỷ USD tài sản bị phong tỏa, đồng thời chấm dứt chiến dịch quân sự của Israel nhằm vào Hezbollah – đồng minh của Iran tại Lebanon. Quân đội Israel cho biết không quân nước này đã tấn công hơn 200 mục tiêu liên quan tới lực lượng được Iran hậu thuẫn trong ngày thứ Bảy.
Trong nhiều tuần, Iran đã dùng tên lửa và drone để phong tỏa eo biển Hormuz và kiềm chế Hải quân Mỹ. Quyền kiểm soát đó mang lại cho Tehran đòn bẩy lớn, đồng thời bổ sung thêm một vấn đề cực kỳ nhạy cảm vào danh sách vốn đã phức tạp, với tác động trực tiếp tới kinh tế toàn cầu và nguồn cung năng lượng do vai trò trung tâm của eo biển trong xuất khẩu dầu khí vùng Vịnh.
Tehran từng đe dọa phá hủy các tàu đi qua nếu không có sự cho phép, và tuần này cảnh báo đã gài mìn tại các luồng hàng hải chính. IRGC cũng tuyên bố sẽ hộ tống tàu trên các tuyến mới gần bờ biển Iran.
Đến thứ Bảy, Iran vẫn khẳng định trên truyền thông nhà nước rằng lực lượng vũ trang của họ đang kiểm soát hoàn toàn tuyến hàng hải chiến lược này.
Ông Trump ngày càng thể hiện sự sốt ruột trước việc Iran chưa mở lại eo biển – điều kiện quan trọng của lệnh ngừng bắn kéo dài hai tuần. Nếu đàm phán không tạo ra tiến triển đáng kể trong việc giảm kiểm soát của Tehran, điều đó có thể trở nên khó chấp nhận về mặt chính trị đối với Washington. Vấn đề còn lại là Iran sẽ đòi cái giá nào cho quyền tiếp cận Hormuz.
Bà Suzanne Maloney, Giám đốc chương trình chính sách đối ngoại tại Viện Brookings, cho rằng việc Iran công khai đòi quyền tiếp cận hàng tỷ USD bị Mỹ phong tỏa cho thấy đây sẽ là một phần yêu sách để đổi lấy việc tạm thời nới lỏng phong tỏa Hormuz.
Theo bà, Hormuz là vấn đề cấp bách nhất nên phải có một thỏa thuận tạm thời, ít nhất nếu hai bên muốn kéo dài đàm phán. Tuy nhiên, Mỹ không thể để khủng hoảng tại eo biển làm lu mờ hồ sơ hạt nhân – trọng tâm thật sự của xung đột.
“Tôi cho rằng ông Vance phải đưa ra điều gì đó liên quan tới yêu cầu hạt nhân của Mỹ, và phía Iran cũng phải phản hồi theo cách nào đó. Không thể bỏ qua vấn đề hạt nhân”, bà nói.
Iran dường như tự tin hơn sau khi trụ vững trước đòn tấn công của Mỹ và Israel, đồng thời bóp nghẹt xuất khẩu dầu vùng Vịnh. Thành phần phái đoàn Iran cũng bao gồm nhiều quan chức nổi tiếng cứng rắn với phương Tây.
Bagheri Kani và nghị sĩ cấp cao Mahmoud Nabavian từng phản đối các nỗ lực ngoại giao nhằm hạn chế chương trình hạt nhân Iran. Trong khi đó, Ali Akbar Ahmadian – một quan chức an ninh kỳ cựu – đã bị Canada trừng phạt năm 2023 vì vai trò trong chương trình drone của Tehran.
Dù sự hiện diện của họ có thể khiến đàm phán khó khăn hơn, việc những nhân vật này ủng hộ một thỏa thuận cuối cùng cũng có thể giúp thỏa thuận bền vững hơn.
Bà Sanam Vakil, Giám đốc chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Chatham House (London), nhận định khả năng ông Ghalibaf vẫn giữ cho đối thoại cấp cao diễn ra đúng hướng trong lúc tàu chiến Mỹ thách thức Iran tại Hormuz cho thấy ông có đủ quyền lực để áp đặt kỷ luật lên hệ thống chính trị Iran trong thời điểm này.
“Đó là cách Mỹ thử phản ứng của phía bên kia để xem họ có đáp trả một cách kiềm chế hay không,” bà Vakil nói.
Theo WSJ
