Iran khoe “vũ khí bí mật” hạ UAV MQ-9 Mỹ ở eo biển Hormuz: Có thực sự lợi hại?

Iran tuyên bố đã sử dụng một hệ thống phòng không hoàn toàn mới để bắn hạ máy bay không người lái MQ-9 Reaper của Mỹ gần eo biển Hormuz trong tuần này. Động thái lập tức thu hút sự chú ý của giới quân sự quốc tế, bởi nó cho thấy Tehran có thể vẫn duy trì được năng lực phòng thủ đáng kể bất chấp nhiều tháng liên tiếp hứng chịu các đòn không kích của Mỹ và Israel.

Theo truyền thông Iran, chiếc UAV trinh sát của Mỹ bị hạ gần đảo Qeshm, khu vực án ngữ eo biển Hormuz – tuyến hàng hải chiến lược vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu. Tehran cho biết vụ đánh chặn được thực hiện bằng hệ thống phòng không nội địa mới mang tên “Arash-e Kamangir”.

Cho đến nay, chưa có nguồn độc lập nào xác nhận đầy đủ tuyên bố của Iran. Tuy nhiên, vụ việc diễn ra đúng thời điểm căng thẳng Mỹ - Iran tiếp tục leo thang, trong bối cảnh Washington được cho là vừa tiến hành thêm các cuộc không kích nhằm vào mục tiêu quân sự gần Bandar Abbas, còn Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố đáp trả bằng cách tấn công một “căn cứ không quân Mỹ”.

Iran nói gì về hệ thống phòng không mới?

Hãng thông tấn bán chính thức Fars News Agency của Iran cho biết hệ thống Arash-e Kamangir đã được sử dụng để đánh chặn một UAV “thù địch” trên bầu trời eo biển Hormuz.

Truyền thông Iran mô tả đây là hệ thống có năng lực phát hiện mục tiêu tàng hình, song không công bố nhiều thông số kỹ thuật cụ thể.

Theo Fars, vụ bắn hạ MQ-9 Reaper được xem là “thông điệp cứng rắn” gửi tới các máy bay do thám hoạt động gần không phận và vùng biển Iran, đặc biệt khi Tehran đang muốn tận dụng vị thế kiểm soát một phần eo biển Hormuz trong các cuộc đàm phán ngừng bắn với Mỹ.

Tên gọi “Arash-e Kamangir” mang ý nghĩa biểu tượng rất lớn trong văn hóa Ba Tư. “Arash” là nhân vật anh hùng trong thần thoại Iran, nổi tiếng với mũi tên định ra biên giới giữa Iran và Trung Á, thường được ca ngợi như biểu tượng chống lại sự thống trị ngoại bang.

Tuyên bố của Iran có đáng tin?

Các chuyên gia cho rằng cần thận trọng khi đánh giá tuyên bố của Tehran, bởi Iran từ lâu thường xuyên công bố các bước tiến quân sự khó kiểm chứng độc lập.

Tuy vậy, nhiều nhà phân tích nhận định việc Iran phát triển các hệ thống phòng không giá rẻ, cơ động và tự sản xuất là điều hoàn toàn có cơ sở.

Ông Mark Hilborne, giảng viên cao cấp tại Khoa Nghiên cứu An ninh của King’s College London, nhận định với Al Jazeera rằng dù chưa có nhiều dữ liệu xác minh về Arash-e Kamangir, vụ đánh chặn “phù hợp với xu hướng phát triển quân sự hiện nay của Iran”.

Theo ông, Tehran đã đạt mức tự chủ khá cao trong lĩnh vực tên lửa và ngày càng tập trung vào các hệ thống rẻ hơn nhưng có thể đe dọa các nền tảng quân sự đắt tiền của phương Tây.

Việc bắn hạ UAV MQ-9 cũng có thể buộc Mỹ phải phụ thuộc nhiều hơn vào các loại tên lửa tấn công tầm xa có chi phí rất lớn, thay vì sử dụng UAV cho nhiệm vụ trinh sát và tấn công.

Trong khi đó, Iran vẫn có thể tiếp tục triển khai các UAV Shahed giá rẻ, giúp họ duy trì ưu thế về chi phí trong một cuộc chiến kéo dài.

“Arash-e Kamangir” thực chất là gì?

Theo các chuyên gia trao đổi với Al Jazeera, Arash-e Kamangir có thể không phải là một “siêu vũ khí” hoàn toàn mới, mà là bước phát triển tiếp theo trong chiến lược phòng không cơ động giá rẻ của Iran.

Ông Alex Almeida, chuyên gia an ninh tại Horizon Engage (Mỹ), cho rằng hệ thống này có thể là phiên bản cải tiến từ các tổ hợp phòng không tầm ngắn hoặc các hệ thống đánh chặn kiểu UAV cảm tử mà Iran từng phát triển trước đó.

Ông nhận định hệ thống có thể sử dụng cảm biến quang điện hoặc đầu dò hồng ngoại thay vì phụ thuộc vào radar cố định truyền thống. Điều này giúp chúng khó bị phát hiện và dễ triển khai hơn.

Khác với các mạng phòng không lớn vốn dễ bị định vị và phá hủy, những hệ thống nhỏ, cơ động như vậy có thể nhanh chóng di chuyển, ẩn giấu và tái triển khai.

Một số hệ thống được thiết kế theo kiểu “phục kích trên không”, tức tên lửa hoặc UAV đánh chặn có thể lượn chờ mục tiêu xuất hiện trước khi lao vào tấn công.

Điều này khiến các UAV như MQ-9 Reaper – vốn bay chậm và ưu tiên nhiệm vụ do thám – trở nên đặc biệt dễ bị tổn thương.

Bà Nicole Grajewski, giáo sư tại Sciences Po (Pháp), cho rằng Iran có thể vẫn thiếu các hệ thống phòng không tầm trung và tầm xa mạnh hơn, nhưng lợi thế của họ nằm ở tính cơ động.

“Giá trị lớn nhất là chúng có thể di chuyển rất nhanh,” bà nói. “Đó là các bệ phóng cơ động, thậm chí có loại mang vác cá nhân. Chúng ta không biết chính xác MQ-9 bay ở độ cao nào, nhưng đoạn video công bố cho thấy có thể nó không quá khó để bị bắn hạ.”

Vì sao vụ việc này quan trọng?

Mạng lưới phòng không quy mô lớn của Iran đã chịu tổn thất nặng nề sau nhiều tháng bị Mỹ và Israel không kích. Các hệ thống như S-300 do Nga cung cấp được cho là đã bị suy giảm đáng kể năng lực.

Tuy nhiên, vụ đánh chặn mới cho thấy Iran vẫn còn đủ khả năng tạo ra “mối đe dọa phòng không dai dẳng ở cường độ thấp”, theo nhận định của Almeida.

Những hệ thống này có thể không đủ sức ngăn chặn hoàn toàn một chiến dịch không kích lớn, nhưng chúng khiến Mỹ và Israel phải sử dụng nhiều vũ khí tấn công đắt đỏ hơn từ khoảng cách xa hơn.

Bà Grajewski cho rằng chiến lược quân sự của Iran không nhằm cạnh tranh công nghệ trực diện với Mỹ hay Israel, mà tập trung vào khả năng “chịu đựng và sống sót”.

“Hệ thống của Iran không quá tinh vi hay tích hợp hoàn chỉnh, nhưng đổi lại chiến lược của họ dựa trên tính bền bỉ, cơ động và khả năng phục hồi,” bà nói.

Theo bà, nếu Mỹ hoặc Israel không thể xóa sổ hoàn toàn năng lực phản công của Iran, thì mỗi cuộc tấn công mới đều tiềm ẩn nguy cơ leo thang tiếp theo ở vùng Vịnh và gây gián đoạn nghiêm trọng tại eo biển Hormuz.

Bà cho rằng trong một số khía cạnh, Mỹ và Israel thậm chí còn bị ràng buộc nhiều hơn Iran.

“Iran có nền công nghiệp quốc phòng đáng kể và sau cuộc chiến kéo dài 12 ngày hồi tháng 6/2025, họ đã tăng tốc sản xuất tên lửa đạn đạo lên mức rất cao theo tiêu chuẩn quốc tế,” bà nhận định.

Theo bà, phương Tây thường đánh giá năng lực quân sự Iran bằng chuẩn học thuyết của NATO, nhưng nếu nhìn từ góc độ của Tehran – một quốc gia phải đối đầu đối thủ mạnh hơn nhiều – thì hiệu quả của các hệ thống này thực tế “vượt quá kỳ vọng của chính Iran”.

​

Theo AJ, Fars News, Reuters