Trong một cánh đồng phủ sương mù ở đông bắc Ukraine, 4 binh sĩ chăm chú nhìn vào những chấm đỏ và vàng trên màn hình phía sau một chiếc xe tải, được trang bị các máy bay không người lái (UAV) đánh chặn và nước tăng lực để vượt qua đêm dài.
Những phi công này – cùng khoảng một nghìn kíp tương tự – đang ở tuyến đầu trong nỗ lực của Ukraine nhằm vô hiệu hóa một trong những vũ khí nguy hiểm nhất của Nga trong cuộc chiến: UAV Shahed.
“Ngay cả khi phải dùng 50 drone để bắn hạ một chiếc Shahed thì vẫn đáng giá,” Borys, chỉ huy kíp, người từng là nhà sản xuất tin tức truyền hình trước khi chiến tranh đảo lộn cuộc sống của ông, nói. “Một chiếc Shahed có thể bay vào và phá hủy thứ có giá trị hơn rất nhiều.”
Những chiếc UAV tấn công tầm xa giá rẻ do Iran thiết kế này đã thực sự trở thành “cơn ác mộng” của Ukraine, khi Nga phóng hàng nghìn chiếc mỗi tháng. Moscow đã cải tiến thiết kế Shahed – được gọi là Geran – với hệ thống định vị, động cơ tốt hơn và đầu đạn lớn hơn.
Mặc dù phần lớn Shahed và các UAV tầm xa khác bị Ukraine bắn hạ, nhưng số lọt qua – hơn 1.000 trong khoảng 6.500 chiếc được phóng trong tháng trước theo dữ liệu không quân Ukraine – đã gây thiệt hại nặng nề cho hạ tầng quân sự, thành phố và cơ sở năng lượng, khiến hàng triệu người mất hệ thống sưởi ấm và điện.
Tháng 2, Bộ trưởng Quốc phòng mới Mykhailo Fedorov đã công bố mục tiêu vô hiệu hóa 95% Shahed và các UAV tấn công tầm xa khác của Nga.
Dữ liệu không quân do tổ chức từ thiện quân sự Come Back Alive tổng hợp cho thấy tỷ lệ đánh chặn khi đó chỉ hơn 85%. Khi chiến dịch trên bộ của Nga chậm lại, ông Fedorov cho rằng việc tăng cường phòng không là yếu tố sống còn để Ukraine có thể trụ vững thêm một năm chiến tranh.
Theo các cuộc phỏng vấn của Reuters với hàng chục quan chức, nhà sản xuất và binh sĩ Ukraine, chiến dịch đang dần đạt kết quả. Ông Fedorov cho biết tỷ lệ đánh chặn đã tăng lên 90%.
Reuters không thể xác minh độc lập các dữ liệu này. Bộ Quốc phòng Nga không phản hồi yêu cầu bình luận.
Moscow nhiều lần phủ nhận việc nhắm mục tiêu vào dân thường, khẳng định các đòn không kích nhằm làm suy yếu quân đội Ukraine. Ngược lại, Ukraine cũng đã phóng hàng nghìn drone tầm xa vào các mục tiêu tại Nga, bao gồm cơ sở năng lượng.
Tuy nhiên, các bên tham gia chiến dịch đánh chặn cảnh báo rằng việc xây dựng một hệ thống phòng không toàn quốc với hàng nghìn đơn vị cần nhiều tháng, và lợi thế có thể nhanh chóng mất đi trong cuộc chạy đua công nghệ với Nga.
Ví dụ, loại drone đánh chặn đầu tiên hạ được Shahed đầu năm 2025 đã trở nên kém hiệu quả chỉ sau 4 tháng, khi Nga tăng tốc độ của Shahed từ 170 km/h lên hơn 200 km/h, theo chuyên gia Taras Tymochko.
Do đó, các drone đánh chặn – vốn phải nhanh hơn mục tiêu – buộc phải nâng cấp lên tốc độ khoảng 300 km/h.
Hiện nay, khoảng 15–20% Shahed của Nga sử dụng động cơ phản lực thay vì cánh quạt, đạt tốc độ tới 400 km/h, theo chỉ huy không quân Yuriy Cherevashenko.
Ông Fedorov cho biết giải pháp là phát triển drone đánh chặn dùng động cơ phản lực – điều mà các nhà sản xuất Ukraine đang thực hiện.
Shahed đối đầu drone đánh chặn: cuộc chiến của vũ khí giá rẻ
Shahed do Iran cung cấp xuất hiện trên bầu trời Ukraine ngay sau khi Nga phát động chiến dịch năm 2022. Với hình dạng giống máy bay nhỏ, mũi nhọn và cánh tam giác, chúng nổi tiếng với tiếng động cơ rít cao, được binh sĩ gọi là “moped” (xe gắn máy).
Hiện Nga sản xuất hàng nghìn chiếc mỗi tháng và đây là lực lượng chủ lực trong kho drone tầm xa của họ.
“Càng sản xuất nhiều UAV, chúng càng trở thành mối đe dọa sống còn đối với Ukraine,” chuyên gia Samuel Bendett từ Trung tâm An ninh Mỹ Mới nhận định. “Vì vậy, việc bắn hạ chúng là tối quan trọng.”
Chi phí sản xuất Shahed ước tính khoảng 35.000 USD/chiếc, theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế Mỹ.
Trong khi đó, drone đánh chặn của Ukraine chỉ tốn vài nghìn USD, thậm chí có loại dưới 1.500 USD. Chúng thường là thiết bị in 3D, chứa thuốc nổ và dùng bốn cánh quạt nhỏ.
Tuy nhiên, nhiệm vụ của các kíp đánh chặn không hề dễ dàng.
Họ chỉ có vài phút từ lúc phát hiện Shahed trên radar trước khi nó rời khỏi tầm. Sau đó phải điều khiển drone tiếp cận mục tiêu, nhận diện qua camera rồi lao vào kích nổ.
Việc phát hiện mục tiêu phụ thuộc lớn vào thời tiết. “Có đêm chúng tôi phóng 10 lần mà không tìm thấy chiếc nào,” Borys nói.
Sau khi sương mù bao phủ trong một đêm lạnh tháng 3 tại Kharkov, các binh sĩ buộc phải hủy nhiệm vụ vì không nhìn thấy gì qua camera của drone.
Ông Fedorov cho biết Ukraine đang phát triển hệ thống điều khiển drone tự động để hoạt động tốt hơn trong điều kiện xấu.
Chỉ huy: Chúng tôi có cơ hội đánh bại Shahed
Đối mặt với hơn 500 drone mỗi đêm, Ukraine buộc phải nhanh chóng tìm cách bảo vệ thành phố, lưới điện và nhà máy vũ khí với chi phí thấp nhất.
Hệ thống phòng thủ nhiều lớp của họ bao gồm tác chiến điện tử, drone đánh chặn, xe bán tải gắn súng máy, trực thăng và tiêm kích.
Ông Cherevashenko cho biết quân đội đang rút kinh nghiệm từ các chiến dịch drone của Nga để tìm cách đánh bại Shahed.
“Chúng tôi có cơ hội lớn để làm điều đó.”
Hệ thống tác chiến điện tử có thể vô hiệu hóa gần một nửa số drone trong một số đợt tấn công.
Drone đánh chặn hiện bắn hạ khoảng 40% Shahed và UAV tấn công tầm xa khác – tăng từ 25% vào mùa đông.
Các tiêm kích F-16 Fighting Falcon của Ukraine cũng tham gia, mỗi chiếc có thể bắn hạ tới 10 Shahed mỗi đêm.
Một thách thức lớn là Nga sử dụng AI để thay đổi đường bay và chiến thuật.
Họ còn triển khai “mạng lưới Mesh” – các drone truyền tín hiệu cho nhau trong phạm vi hơn 120 km, giúp vượt qua hệ thống gây nhiễu của Ukraine.
Ở chiều ngược lại, Ukraine cũng tận dụng một yếu tố bất ngờ: làm việc từ xa.
Một số phi công giỏi nhất điều khiển drone từ xa qua Internet, có thể chuyển đổi giữa nhiều khu vực ngay lập tức. Nhân sự mặt đất chuẩn bị thiết bị, còn phi công có thể ở bất kỳ đâu.
Theo Reuters
