Đề xuất mở rộng phạt tiền thay vì án tù

Chính sách hướng tới giảm giam giữ, tăng tính nhân đạo và hiệu quả thu hồi tài sản

Bộ Công an đang lấy ý kiến công khai dự thảo hồ sơ chính sách dự án Bộ luật Hình sự (sửa đổi) với nhiều điểm mới nhằm bảo đảm tính công bằng, nhân đạo, đồng thời khuyến khích người phạm tội khắc phục hậu quả.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với một số tội danh. Cụ thể, hình phạt tiền sẽ được mở rộng áp dụng với người phạm tội ít nghiêm trọng, nghiêm trọng, và cả một số trường hợp rất nghiêm trọng trong các nhóm tội nhất định do Bộ luật quy định.

Theo Bộ Công an, về mặt tích cực, đề xuất này phù hợp với quan điểm của Đảng về giảm hình phạt tù, mở rộng áp dụng các hình phạt không tước tự do trong cải cách tư pháp. Quy định cũng góp phần tăng khả năng cá thể hóa hình phạt, nhất là với các tội về chức vụ khi thiệt hại vật chất có thể thu hồi, khắc phục.

Tuy nhiên, đề xuất này đòi hỏi quá trình nghiên cứu, rà soát, đánh giá kỹ lưỡng và có thể gây xáo trộn nhất định trong các quy định về hình phạt của pháp luật hình sự.

Bộ Công an cho biết Bộ luật Hình sự hiện đã xác định phạt tiền là một trong các hình phạt chính. Các chiến lược cải cách tư pháp và quan điểm về phòng, chống tham nhũng cũng ưu tiên thu hồi tài sản bị thất thoát. Tuy vậy, pháp luật hiện chưa quy định rõ khi nào áp dụng phạt tiền, khi nào áp dụng phạt tù, mà mới dừng ở mức “có thể”, khiến chính sách hình sự vẫn thiên về trừng phạt hơn là phục hồi.

Theo đề xuất, việc bổ sung quy định áp dụng hình phạt tiền thay cho hình phạt tù trong một số trường hợp sẽ làm rõ hơn nguyên tắc phân hóa trách nhiệm hình sự và cá thể hóa hình phạt. Hiện Điều 32 và Điều 35 mới xác lập khung quy định; nếu bổ sung các trường hợp “chỉ phạt tiền”, pháp luật sẽ chuyển từ “cho phép” sang định hướng rõ ràng hơn, giúp tòa án có căn cứ minh bạch khi không áp dụng hình phạt tù. Qua đó, góp phần thể chế hóa đầy đủ chủ trương giảm hình phạt tù, mở rộng các hình phạt không tước tự do, đồng thời nâng cao tính đồng bộ giữa định hướng chính trị - pháp lý và kỹ thuật lập pháp.

Về phía Nhà nước, chính sách này có thể giúp giảm chi phí giam giữ, quản lý người chấp hành án tù, cũng như chi phí xã hội gián tiếp do việc cách ly người phạm tội khỏi cộng đồng, nhất là với các trường hợp mức độ nguy hiểm không cao. Việc chuyển một phần đối tượng từ hình phạt tù sang phạt tiền, về nguyên tắc, sẽ giảm áp lực ngân sách trong trung và dài hạn.

Bên cạnh đó, Nhà nước có thể tăng hiệu quả thu hồi nguồn lực tài chính trong các vụ án có động cơ vụ lợi. So với hình phạt tù đơn thuần, phạt tiền trong các trường hợp phù hợp có thể tác động trực tiếp hơn đến lợi ích kinh tế mà người phạm tội thu được. Điều này cũng phù hợp với quy định hiện hành khi phạt tiền đã được áp dụng là hình phạt chính đối với nhiều tội trong lĩnh vực kinh tế.

Đối với người dân, người phạm tội trong diện áp dụng chính sách có thể duy trì việc làm, quan hệ gia đình, chăm sóc người phụ thuộc và tái hòa nhập xã hội tốt hơn so với việc phải chấp hành án tù ngắn hạn. Về phương diện xã hội, đây là lợi ích rõ rệt đối với các trường hợp không cần thiết phải cách ly khỏi cộng đồng.

Chính sách cũng góp phần giảm hệ quả tiêu cực đối với gia đình người bị kết án, như mất thu nhập, gián đoạn học tập của con cái, suy giảm vai trò chăm sóc trong gia đình và nguy cơ tái nghèo. Tác động này đặc biệt rõ ở các trường hợp phạm tội lần đầu, mức độ nguy hiểm thấp và đã khắc phục hậu quả.

Đối với doanh nghiệp, việc áp dụng phạt tiền thay vì phạt tù giúp giảm rủi ro đứt gãy lao động, quản trị khi người quản lý vi phạm các lỗi có thể xử lý bằng tiền mà không cần cách ly khỏi xã hội. So với tù giam, hình phạt tiền hạn chế tác động tiêu cực đến hoạt động hợp pháp của doanh nghiệp.

Chính sách này cũng có thể khuyến khích doanh nghiệp chủ động khắc phục thiệt hại, nộp lại khoản thu lợi bất chính, tăng cường kiểm soát và tuân thủ nội bộ, qua đó tạo hiệu ứng phòng ngừa tích cực trong quản trị doanh nghiệp.

Tuy nhiên, để chính sách phát huy hiệu quả, Nhà nước cần tăng cường cơ chế xác minh tài sản, thu nhập, tránh tình trạng bản án đã tuyên nhưng khó thi hành do người phạm tội tẩu tán tài sản.

Nâng mức tiền phạt ở một số tội danh

Ngoài ra, ban soạn thảo cũng đề xuất nâng mức phạt tiền đối với một số nhóm tội có tính chất thu lợi bất chính, như trong lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại; thuế, tài chính, ngân hàng, chứng khoán, bảo hiểm; cũng như các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế và trong lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông.

Theo Bộ Công an, mức phạt tiền tối thiểu hiện nay (1 triệu đồng đối với cá nhân và 50 triệu đồng đối với pháp nhân thương mại) là tương đối thấp, chưa phù hợp với sự phát triển kinh tế - xã hội cũng như mức thu nhập hiện nay.

Một số quy định cụ thể cũng được dẫn chứng. Chẳng hạn, tội cố ý công bố thông tin sai lệch hoặc che giấu thông tin trong hoạt động chứng khoán (Điều 209) có mức phạt tiền tối đa 2 tỷ đồng với cá nhân, 5 tỷ đồng với pháp nhân. Tội gian lận trong kinh doanh bảo hiểm (Điều 213) có mức phạt tối đa 300 triệu đồng với cá nhân, 7 tỷ đồng với pháp nhân.

Trong khi đó, thực tiễn cho thấy nhiều vụ án có số tiền thu lợi bất chính lên tới hàng nghìn tỷ đồng. Vì vậy, việc nâng mức phạt tiền được cho là cần thiết nhằm tăng tính răn đe và nâng cao hiệu quả thu hồi tài sản do tội phạm gây ra.