Nỗi lo của người trẻ khi bước vào nghề báo thời AI
Sự xuất hiện của AI đang làm thay đổi gần như toàn bộ cách làm báo, không chỉ ở tốc độ mà ở cả bản chất công việc. Những gì trước đây từng là kỹ năng nền tảng của một phóng viên trẻ như tìm kiếm tư liệu, tổng hợp thông tin, xây dựng dàn ý hay biên tập nội dung giờ đây đều có thể được công nghệ hỗ trợ với hiệu quả ngày càng cao.
Với những người trẻ mới bước vào nghề, sự thay đổi đó không còn là câu chuyện mang tính xu hướng, mà là trải nghiệm rất cụ thể.
Vũ Thu Uyên, cựu sinh viên ngành báo chí, hiện làm việc tại Tạp chí An ninh mạng Việt Nam, cho biết từng có thời điểm cảm thấy áp lực khi chứng kiến khả năng của các công cụ AI.
“Có thời điểm tôi cũng lo lắng khi thấy AI làm được quá nhiều việc. Chỉ với vài câu lệnh, công cụ AI có thể tạo ra một bản tin, một bài viết hay thậm chí một kịch bản video. Điều đó khiến nhiều sinh viên đặt câu hỏi liệu sau này cơ hội việc làm trong ngành báo chí có bị thu hẹp hay không”, Thu Uyên chia sẻ.
Tuy nhiên, càng học tập, thực hành và trực tiếp trải nghiệm nghề nghiệp, chị càng nhận ra rằng AI không thể thay thế những giá trị cốt lõi của người làm báo.
Theo Thu Uyên, công nghệ có thể hỗ trợ xử lý thông tin, nhưng việc phát hiện vấn đề từ thực tiễn, tiếp cận nguồn tin, xác minh sự thật, thực hiện phỏng vấn hay phản ánh hơi thở cuộc sống thì AI không làm được thay con người.
“Điều tôi lo nhất không phải AI thay thế nhà báo, mà là bản thân mình không theo kịp tốc độ thay đổi của nghề nghiệp”, Uyên chia sẻ.
Những chia sẻ này phản ánh rõ tâm trạng chung của nhiều sinh viên báo chí và không ít phóng viên trẻ: vừa hào hứng trước cơ hội mà công nghệ mang lại, vừa đối mặt với áp lực phải thích ứng với những yêu cầu nghề nghiệp đang thay đổi từng ngày.
Nhà báo cạnh tranh với AI bằng gì?
TS Phan Văn Kiền, Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông (Trường Đại học Khoa học, Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng AI đang tạo ra một cuộc chuyển đổi mang tính bước ngoặt đối với ngành báo chí.
“Nếu như trước đây chuyển đổi số chủ yếu làm thay đổi cách thức phân phối thông tin, thì AI đang tác động trực tiếp đến toàn bộ chuỗi giá trị của hoạt động báo chí, từ thu thập dữ liệu, xử lý thông tin, sản xuất nội dung cho đến phân phối và tương tác với công chúng”, ông phân tích.
Trong bối cảnh đó, theo TS Phan Văn Kiền, câu hỏi quan trọng không phải là làm thế nào để cạnh tranh với AI, mà là làm thế nào để phát huy những năng lực mà AI khó có thể thay thế.
“Trước hết là năng lực tư duy phản biện. AI có thể tạo ra lượng lớn thông tin, nhưng không thể tự đánh giá đầy đủ về tính đúng sai, ý nghĩa xã hội hay hệ quả của thông tin đó. Nhà báo phải là người đặt câu hỏi, kiểm chứng và đưa ra nhận định có trách nhiệm.
Thứ hai là khả năng phát hiện vấn đề và xây dựng câu chuyện. Giá trị của báo chí không nằm ở việc đưa tin nhanh, mà ở khả năng nhận diện những vấn đề xã hội còn bị che khuất hoặc chưa được chú ý. Đây là năng lực gắn với quan sát thực tiễn và trải nghiệm đời sống.
Thứ ba là năng lực giao tiếp và xây dựng nguồn tin. Báo chí không chỉ là xử lý dữ liệu mà còn là nghề làm việc với con người. Phỏng vấn, thuyết phục nguồn tin, xây dựng niềm tin và khai thác thông tin có giá trị là những kỹ năng khó có thể tự động hóa”, ông nói.
Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông nhấn mạnh AI có thể hỗ trợ nhiều khâu, nhưng không thể đi hiện trường, không thể đặt ra những câu hỏi khó và cũng không thể chịu trách nhiệm xã hội như một nhà báo.
Thay đổi tư duy đào tạo
Trong bối cảnh nghề báo đang thay đổi sâu sắc, các cơ sở đào tạo không thể tiếp tục duy trì mô hình truyền thống, vốn chỉ tập trung vào các kỹ năng tác nghiệp cơ bản.
"Công nghệ thay đổi liên tục nhưng những giá trị cốt lõi của báo chí như tính xác thực, trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và năng lực phục vụ lợi ích công chúng vẫn không thay đổi"
Theo TS Phan Văn Kiền, điều quan trọng hiện nay là chuyển từ tư duy đào tạo một nghề nghiệp cụ thể sang đào tạo năng lực thích ứng nghề nghiệp.
Công nghệ thay đổi nhanh, trong khi vòng đời của kiến thức ngày càng ngắn. Vì vậy, nhà trường cần trang bị cho sinh viên khả năng học tập suốt đời, tư duy đổi mới sáng tạo và năng lực thích nghi với những công nghệ chưa từng xuất hiện trong chương trình đào tạo hiện tại.
Bên cạnh đó, chương trình đào tạo cần tích hợp mạnh hơn các nội dung về dữ liệu, công nghệ số và AI. Nhà báo tương lai không nhất thiết phải trở thành kỹ sư công nghệ, nhưng cần hiểu cách vận hành của các nền tảng số, thuật toán phân phối nội dung, các hệ thống AI tạo sinh cũng như những tác động xã hội của công nghệ.
Tuy nhiên, theo ông Kiền, đổi mới đào tạo báo chí không đồng nghĩa với việc chạy theo công nghệ bằng mọi giá.
"Công nghệ thay đổi liên tục nhưng những giá trị cốt lõi của báo chí như tính xác thực, trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và năng lực phục vụ lợi ích công chúng vẫn không thay đổi", TS Kiền nói.
TS Phan Văn Kiền cho biết, Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông đã liên tục cập nhật chương trình đào tạo theo hướng tăng cường tính liên ngành, yếu tố công nghệ và khả năng thích ứng với môi trường truyền thông số.
Các học phần về báo chí dữ liệu, truyền thông số, sản xuất nội dung đa nền tảng, kể chuyện đa phương tiện, phân tích dữ liệu truyền thông và ứng dụng AI ngày càng được chú trọng.
Sinh viên không chỉ học cách viết theo phương thức truyền thống mà còn được tiếp cận quy trình sản xuất nội dung trên nhiều nền tảng, từ báo điện tử, mạng xã hội đến video ngắn và podcast.
Đối với AI, quan điểm được xác định là không xem đây là đối thủ, mà là một công cụ nghề nghiệp mới. Tuy nhiên, cùng với việc sử dụng AI, sinh viên cũng cần nhận diện rõ những giới hạn của công nghệ, các nguy cơ về thông tin sai lệch, thiên kiến thuật toán, quyền riêng tư và đạo đức trong sử dụng AI.
Trước câu hỏi các bạn sinh viên tương lai có nên theo đuổi nghề báo chí trong thời đại AI hay không? TS Phan Văn Kiền cho rằng câu trả lời vẫn là có, nếu người học thực sự yêu nghề và sẵn sàng thích ứng với sự thay đổi của công nghệ.
“AI sẽ thay thế một số công việc, nhưng AI khó có thể thay thế những người biết sử dụng AI để làm việc tốt hơn. Vì vậy, câu hỏi không phải là có nên học báo chí trong thời đại AI hay không, mà là học báo chí như thế nào để làm chủ AI và tạo ra những giá trị mà công nghệ không thể thay thế”, TS Kiền nói.
Ông nhấn mạnh thêm rằng nghề báo không mất đi nhưng trong kỷ nguyên số, công nghệ thay đổi từng ngày, từng giờ đòi hỏi người làm báo không chỉ cần kỹ năng viết hay tác nghiệp, mà phải hiểu công nghệ, làm chủ công cụ và quan trọng hơn, giữ được tư duy độc lập, sáng tạo và trách nhiệm xã hội.
