Một chi tiết đáng chú ý trong cuộc duyệt binh quân sự tại thủ đô Yerevan của Armenia cuối tháng 5 đã thu hút sự quan tâm của giới quan sát quốc phòng quốc tế: tiêm kích Su-30SM mang theo loại bom lượn dẫn đường do Iran sản xuất.
Theo các chuyên gia quân sự, đây có thể là lần đầu tiên một loại vũ khí Iran được tích hợp lên một dòng chiến đấu cơ Nga phát triển sau Chiến tranh Lạnh, mở ra khả năng hợp tác quân sự sâu rộng hơn giữa Moscow và Tehran trong tương lai.
Những chiếc Su-30SM của Không quân Armenia đã bay qua Quảng trường Cộng hòa ở Yerevan trong cuộc duyệt binh ngày 28/5. Tuy nhiên, điều khiến giới phân tích chú ý không nằm ở bản thân máy bay mà ở các loại vũ khí được treo dưới cánh.
Các hình ảnh được công bố cho thấy máy bay dường như mang theo bom lượn dẫn đường chính xác Yasin của Iran. Đây là loại bom có cánh lượn cho phép máy bay tấn công mục tiêu từ khoảng cách xa ngoài tầm nhìn trực tiếp, đồng thời có chi phí thấp hơn rất nhiều so với các loại tên lửa dẫn đường hiện đại.
Bom lượn Yasin được Iran phát triển nhằm tăng khả năng tấn công chính xác trong khi giảm đáng kể chi phí tác chiến. Với thiết kế khí động học cho phép bom tiếp tục bay xa sau khi được thả khỏi máy bay, loại vũ khí này được xem là một giải pháp kinh tế để thực hiện các cuộc tấn công tầm xa.
Việc loại bom này xuất hiện trên Su-30SM được xem là diễn biến đặc biệt bởi trước đó chưa từng có thông tin công khai nào cho thấy vũ khí Iran được tích hợp lên các dòng tiêm kích Nga hiện đại.
Su-30SM là một trong những tiêm kích đa năng chủ lực của Nga, đồng thời được Moscow quảng bá như dòng chiến đấu cơ tiêu chuẩn cho nhiều quốc gia thuộc không gian hậu Xô Viết. Ngoài Nga, dòng máy bay này hiện được biên chế tại Belarus, Kazakhstan và Armenia.
Sự kiện diễn ra trong bối cảnh hợp tác quốc phòng Nga – Iran đang phát triển mạnh mẽ chưa từng thấy kể từ khi xung đột Ukraine bùng nổ vào năm 2022.
Trong những năm gần đây, Iran nổi lên như một trong những đối tác quốc phòng quan trọng nhất của Nga. Các loại UAV tấn công và đạn dược của Tehran đã được sử dụng rộng rãi trong chiến sự Ukraine, trong khi Moscow được cho là đã hỗ trợ Iran trong nhiều lĩnh vực công nghệ quân sự.
Nhiều nhà phân tích phương Tây nhận định rằng việc Nga và Iran tăng cường trao đổi công nghệ quốc phòng là hệ quả trực tiếp của các lệnh trừng phạt và sức ép từ phương Tây đối với cả hai nước. Một số chuyên gia còn cho rằng chương trình phát triển bom lượn và tên lửa mới của Iran có thể đã nhận được sự hỗ trợ công nghệ từ Nga. Đổi lại, Tehran cung cấp cho Moscow số lượng lớn UAV và các loại khí tài cần thiết cho chiến trường Ukraine.
Sự xuất hiện của bom Yasin trên Su-30SM vì thế được nhìn nhận không đơn thuần là một thử nghiệm kỹ thuật mà còn là dấu hiệu cho thấy hai nền công nghiệp quốc phòng đang ngày càng liên kết chặt chẽ hơn.
Đáng chú ý hơn, Iran hiện cũng đang trở thành khách hàng lớn của ngành công nghiệp hàng không quân sự Nga. Năm 2025, Bộ Quốc phòng Iran xác nhận nước này đã đặt mua 48 tiêm kích Su-35 thế hệ 4++ của Nga nhằm hiện đại hóa lực lượng không quân vốn phụ thuộc nhiều vào các dòng máy bay cũ từ thời trước Cách mạng Hồi giáo 1979.
Mặc dù Su-35 và Su-30SM là hai dòng máy bay khác nhau, chúng có nhiều điểm tương đồng về thiết kế, hệ thống điện tử và kiến trúc vũ khí. Điều đó khiến một số chuyên gia cho rằng việc thử nghiệm bom lượn Yasin trên Su-30SM có thể là bước chuẩn bị cho khả năng tích hợp loại vũ khí này lên Su-35 trong tương lai. Nếu điều đó xảy ra, Iran sẽ có thể sử dụng các loại bom dẫn đường do chính họ sản xuất trên các tiêm kích hiện đại mua từ Nga, giúp giảm phụ thuộc vào nguồn cung vũ khí nước ngoài.
Vai trò của Armenia trong câu chuyện này cũng khá đặc biệt.
Không quân Armenia hiện là lực lượng vận hành Su-30SM nhỏ nhất thế giới với chỉ bốn chiếc được Nga bàn giao vào cuối năm 2019 theo một chương trình tín dụng quân sự thuộc Tổ chức Hiệp ước An ninh Tập thể (CSTO). Khi tiếp nhận lô máy bay này, giới lãnh đạo Armenia từng xem đây là bước ngoặt quan trọng đối với quá trình hiện đại hóa quân đội.
Bộ trưởng Quốc phòng Armenia khi đó là ông Davit Tonoyan tuyên bố 4 chiếc đầu tiên chỉ là khởi đầu cho kế hoạch xây dựng một phi đội gồm 12 tiêm kích Su-30SM. Tuy nhiên, kế hoạch này chưa bao giờ trở thành hiện thực.
Sau cuộc chiến Nagorno-Karabakh năm 2020, Armenia dần xa rời Moscow và tăng cường hợp tác với phương Tây, khiến chương trình mở rộng phi đội Su-30SM bị đình trệ. Thủ tướng Armenia Nikol Pashinyan sau đó thừa nhận rằng các máy bay được mua mà không có đầy đủ gói tên lửa không đối không cần thiết. Đây được xem là một trong những nguyên nhân khiến chúng gần như không thể tham gia hiệu quả vào cuộc chiến với Azerbaijan năm 2020.
Dù số lượng hạn chế, Su-30SM vẫn là một trong những tiêm kích có tầm hoạt động xa nhất và sở hữu hệ thống cảm biến mạnh nhất trong khu vực Nam Caucasus.
Trước đây, nhiều chuyên gia từng nhận định rằng nếu Armenia sở hữu đủ 12 chiếc Su-30SM như kế hoạch ban đầu, cán cân quân sự trong khu vực có thể đã thay đổi đáng kể. Khi kết hợp với các tổ hợp tên lửa đạn đạo Iskander-M do Nga cung cấp, lực lượng này được kỳ vọng sẽ tạo ra năng lực răn đe đáng kể đối với các đối thủ trong khu vực, đặc biệt là Thổ Nhĩ Kỳ.
Yếu tố địa chính trị cũng khiến sự hiện diện của bom Iran trên Su-30SM tại Armenia trở nên đáng chú ý hơn.
Iran và Armenia từ lâu duy trì quan hệ tương đối gần gũi. Trong khi đó, quan hệ giữa Tehran và Ankara thường xuyên xuất hiện những bất đồng, đặc biệt liên quan đến Syria, Nam Caucasus và ảnh hưởng khu vực. Điều này khiến một số nhà phân tích cho rằng Armenia có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong mạng lưới hợp tác quốc phòng ngày càng mở rộng giữa Nga và Iran.
Dù hiện chưa có xác nhận chính thức từ Moscow hay Tehran về việc tích hợp bom Yasin lên Su-30SM, sự xuất hiện của loại vũ khí này trong cuộc duyệt binh tại Yerevan vẫn được xem là tín hiệu đáng chú ý.
Nó cho thấy hợp tác quân sự Nga – Iran có thể đang bước sang một giai đoạn mới, không chỉ dừng ở việc trao đổi UAV và đạn dược mà còn tiến tới tích hợp sâu hơn giữa các hệ thống vũ khí của hai nước. Trong bối cảnh cả Moscow và Tehran đều phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn từ phương Tây, xu hướng này có thể còn tiếp tục mở rộng trong những năm tới.
Theo Reuters, MW, IISS
