Suốt 4 năm làm chuyên viên phân tích nghiên cứu tại một công ty tư vấn doanh nghiệp ở Bắc Kinh, Clare Zhang thường xuyên phải đánh giá công nghệ và đối thủ cạnh tranh để phục vụ các dự án mà khách hàng chuẩn bị niêm yết.
Công việc của cô chủ yếu xoay quanh việc rà soát hồ sơ doanh nghiệp, dữ liệu công khai và các tài liệu liên quan để xây dựng những báo cáo phân tích thị trường, đối thủ. Có những báo cáo dài tới 500 trang.
Nhưng rồi công việc mà Zhang từng mất rất nhiều thời gian để hoàn thành bắt đầu trở nên dễ dàng hơn với AI.
Các hệ thống AI có thể tự thu thập, sắp xếp thông tin, phân tích dữ liệu và tạo biểu đồ chỉ trong một phần nhỏ thời gian mà con người cần. Cuối năm ngoái, Zhang được thông báo rằng công ty không còn cần và cũng không còn đủ khả năng duy trì số lượng chuyên viên phân tích như trước.
Phòng nhân sự thậm chí nêu thẳng AI là một trong những lý do khiến cô mất việc, giải thích rằng doanh nghiệp không còn có thể biện minh cho việc duy trì quá nhiều nhân sự phân tích. Hai đồng nghiệp cũ của Zhang cũng bị cho nghỉ việc không lâu sau đó.
Không chỉ mất việc, cả ngành dịch vụ cũng bị thu hẹp
Sức ép từ AI nhanh chóng vượt ra ngoài câu chuyện của riêng Zhang.
Gần đây, cô biết người sếp cũ cũng đang phải đối mặt với lượng khách hàng sụt giảm. Ngày càng nhiều doanh nghiệp lựa chọn tự thực hiện các công việc nghiên cứu bằng AI thay vì thuê công ty tư vấn bên ngoài.
Điều đáng nói là đội ngũ của Zhang từng cảnh báo khách hàng về những rủi ro của AI, chẳng hạn khả năng hệ thống tự tạo ra nguồn tham khảo hoặc đưa ra những kết quả nghe rất thuyết phục nhưng không đáng tin cậy.
Nhưng cảnh báo đó dường như không đủ để ngăn khách hàng chuyển sang AI.
“Họ thà tin AI vì các báo cáo của chúng tôi bị cho là quá đắt”, Zhang nói.
Trường hợp của Zhang cũng diễn ra trong bối cảnh Trung Quốc bắt đầu tranh luận mạnh hơn về việc doanh nghiệp sử dụng AI để cắt giảm nhân sự.
Tháng 5, một tòa án Trung Quốc phán quyết rằng doanh nghiệp không được lấy lý do thuê AI rẻ hơn để chấm dứt hợp đồng với người lao động. Vụ việc bắt nguồn từ một nhân viên 35 tuổi tại một công ty fintech ở Hàng Châu, người phụ trách giám sát các câu trả lời do AI tạo ra.
Người này bị sa thải sau khi từ chối yêu cầu giáng chức và giảm lương. Công ty lập luận rằng vị trí của anh có thể được AI thay thế.
Trường hợp của Zhang xảy ra trước phán quyết trên, nhưng cô chỉ là một trong ngày càng nhiều lao động văn phòng cấp thấp chịu sức ép từ AI, đặc biệt ở những công việc mang tính lặp lại và chủ yếu liên quan đến thu thập, xử lý thông tin công khai.
Nhóm công việc này bao gồm nghiên cứu cơ bản, sản xuất nội dung, kế toán và hành chính.
AI đang nhắm tới những vị trí nào?
Trong khoảng 3 năm qua, AI đã tiến xa hơn rất nhiều so với những chatbot chỉ có thể tạo văn bản hoặc hình ảnh cơ bản.
Các hệ thống mới có thể viết mã, phân tích dữ liệu, thực hiện nghiên cứu và xử lý một phần công việc chăm sóc khách hàng. Điều đó buộc nhiều người lao động phải tìm kiếm những vị trí ít có nguy cơ bị tự động hóa hơn.
Sau khi mất việc, Zhang đã nộp 40-50 hồ sơ xin việc chỉ trong tháng đầu tiên. Cô cũng thử tìm kiếm cơ hội trong lĩnh vực pháp lý nhưng nhận ra thị trường tuyển dụng ở cả hai hướng đều ngày càng khó khăn.
Trong lúc vẫn cố tìm một công việc nghiên cứu mới, Zhang đã chuẩn bị tinh thần cho khả năng chuyển sang những công việc hoàn toàn khác, chẳng hạn tổ chức việc nhà, chăm sóc trẻ em hoặc đóng gói hàng hóa tại siêu thị.
“Nếu không còn cách nào khác, tôi sẽ phải làm lao động chân tay. Những công việc đó khó bị AI thay thế hơn”, cô nói.
Đây là một nghịch lý ngày càng rõ trong thị trường lao động: những công việc từng được xem là “an toàn” vì đòi hỏi bằng cấp và kỹ năng văn phòng lại có thể chịu sức ép từ AI sớm hơn một số công việc trực tiếp cần sự hiện diện của con người.
Hơn 33% tin tuyển dụng ở Trung Quốc liên quan đến công việc dễ bị AI tác động
Sự thay đổi này không phải hiện tượng riêng lẻ.
Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) từng cảnh báo rằng khoảng 1/4 số việc làm trên toàn cầu có khả năng chịu tác động từ AI tạo sinh. Tuy nhiên, tổ chức này cho rằng khả năng biến đổi công việc vẫn cao hơn kịch bản AI hoàn toàn thay thế con người.
Tại Trung Quốc, một nghiên cứu do Đại học ShanghaiTech công bố hồi tháng 7 cho thấy 33,2% trong 40,01 triệu tin tuyển dụng được đăng từ tháng 1 đến tháng 4 liên quan tới những nhiệm vụ có mức độ phơi nhiễm cao với AI.
Nghiên cứu này dựa trên hơn 700 triệu tin tuyển dụng thu thập từ 5 nền tảng tuyển dụng trong giai đoạn 2022-2026.
Các lĩnh vực được đánh giá dễ chịu tác động nhất gồm công việc vận hành cơ bản, kế toán, sản xuất nội dung hình ảnh và bán hàng qua điện thoại.
Đáng chú ý, nhóm chịu sức ép lớn nhất lại là các vị trí cấp thấp và trung cấp, thường yêu cầu từ 1-3 năm kinh nghiệm và có mức lương khoảng 5.000-8.000 nhân dân tệ/tháng (khoảng 743-1.189 USD).
Trong khi đó, các công việc trong sản xuất, chăm sóc sức khỏe, chăm sóc trực tiếp con người và bảo trì thiết bị được đánh giá có khả năng chống chịu tốt hơn.
AI cũng tạo việc làm, nhưng không dành cho tất cả mọi người
Dù vậy, bức tranh không hoàn toàn là câu chuyện AI lấy đi việc làm.
Một nghiên cứu khác của PwC công bố tháng 7 cho thấy số vị trí liên quan tới ứng dụng AI tăng gần 90.000 trong năm ngoái, tương đương 50,8%. Các vị trí phát triển AI cũng tăng khoảng 30.500, tương đương 15,5%.
PwC nhận định những ngành nghề chịu ảnh hưởng mạnh nhất từ AI cũng đang tiếp nhận các kỹ năng mới với tốc độ nhanh hơn.
Điều đó đồng nghĩa AI vừa tạo ra cơ hội, vừa đặt ra thách thức.
Nhưng vấn đề là những người mất việc có đủ kỹ năng để chuyển sang các vị trí mới hay không.
Họa sĩ 33 tuổi phải chạy theo chính công nghệ đang thay đổi nghề của mình
Juno Zhu, một họa sĩ minh họa ở Bắc Kinh, hiểu rất rõ nghịch lý này.
Zhu từng dành gần 9 năm xây dựng sự nghiệp trong lĩnh vực kể chuyện bằng hình ảnh, sau khi theo học ngành hoạt hình. Anh bắt đầu với sách tranh vẽ tay, sau đó chuyển sang truyện tranh có sự hỗ trợ của AI rồi tiếp tục thử sức với phim ngắn.
Trong thời gian đó, các công cụ AI liên tục được cải thiện chỉ sau vài tháng. Số người cần thiết để hoàn thành một dự án vì thế cũng giảm dần.
“Người ta nói AI tạo ra việc làm mới, nhưng tôi không nghĩ nó tạo ra nhiều việc đến vậy. Chủ yếu nó loại bỏ những người ở giữa – những người trước đây biến ý tưởng của khách hàng thành sản phẩm hoàn chỉnh”, Zhu nói.
Theo anh, một công việc trước đây cần tới 10 người giờ có thể chỉ cần 2-3 người. Một bộ phim ngắn từng mất ít nhất 3 tháng để hoàn thành nay đôi khi có thể được sản xuất chỉ trong 1 tháng.
Zhu buộc phải học cách sử dụng chính những công cụ đang làm thay đổi nghề nghiệp của mình. Nhưng điều khiến anh lo lắng hơn là AI có thể làm giảm giá trị của gần một thập kỷ kinh nghiệm mà anh đã tích lũy.
Một nhà tuyển dụng tiềm năng từng nói với Zhu rằng một sinh viên mới tốt nghiệp, với mức lương khoảng 5.000-6.000 nhân dân tệ/tháng, giờ đây cũng có thể tạo ra sản phẩm có chất lượng tương đương nhờ AI.
“Bạn phải sẵn sàng làm việc ngay khi bước vào công ty”
Chuyển sang ngành khác cũng không dễ dàng hơn.
Theo Zhu, các nhà tuyển dụng ngày càng muốn tìm những người có thể tạo ra giá trị ngay lập tức, thay vì tuyển người rồi đào tạo dần trong quá trình làm việc.
Điều này khiến một người 33 tuổi muốn chuyển nghề như anh càng khó tìm cơ hội.
“Họ không còn ủng hộ việc bạn vào công ty rồi học hỏi dần nữa. Bạn phải sẵn sàng làm việc ngay từ khi bước chân vào”, Zhu nói.
Câu chuyện của Zhang và Zhu cho thấy tác động của AI lên thị trường lao động có thể không diễn ra theo cách nhiều người từng hình dung.
AI không chỉ nhắm tới những công việc lặp lại trong nhà máy hay các nhiệm vụ đơn giản. Những công việc văn phòng từng được xem là biểu tượng của tầng lớp lao động có trình độ cũng đang bắt đầu bị chia nhỏ, tự động hóa và cắt giảm nhân sự.
Và với những lao động trẻ đang đứng ở những nấc thang đầu tiên của sự nghiệp, đây có thể là nhóm chịu sức ép lớn nhất: họ vừa phải cạnh tranh với những người có kinh nghiệm, vừa phải học cách làm việc cùng một công nghệ ngày càng có khả năng thực hiện chính những nhiệm vụ mà họ từng được tuyển dụng để làm.
Theo SCMP
