Sau ánh hào quang đột phá của những mô hình trí tuệ nhân tạo trị giá hàng trăm tỷ USD như ChatGPT, Claude hay Midjourney là một nền kinh tế ngầm quy mô lớn. Hàng triệu lao động tại các quốc gia đang phát triển đang phải gán nhãn dữ liệu, lọc nội dung độc hại và "bán" dữ liệu sinh trắc học với mức thù lao rẻ mạt để nuôi dưỡng giấc mơ công nghệ toàn cầu.
Nền kinh tế bóng đêm đằng sau sự thông minh của máy móc
Để các cỗ máy AI hiểu và phản hồi chính xác ngôn ngữ tự nhiên, chúng cần lượng dữ liệu khổng lồ được làm sạch và dán nhãn bởi con người thông qua quy trình Học tăng cường từ phản hồi của con người (RLHF). Dù được quảng bá như những sản phẩm của thuật toán tự động hóa hoàn toàn, thực tế mọi hệ thống AI hiện đại đều dựa trên đôi tay và đôi mắt của hàng triệu lao động thủ công.
Nghiên cứu từ Viện Brooking phối hợp cùng báo cáo của World Bank chỉ ra rằng lực lượng lao động tự do trong nền kinh tế bóng đêm AI (AI Gig Economy) đã vượt mốc 150 triệu người trên toàn cầu. Lực lượng này tập trung chủ yếu tại các quốc gia đang phát triển như Philippines, Kenya, Uganda, Ấn Độ, Venezuela — nơi có chi phí nhân công rẻ và nguồn lao động trẻ biết tiếng Anh dồi dào.
Nghiên cứu do tổ chức Fairwork (Đại học Oxford) thực hiện cho thấy bức tranh thu nhập ảm đạm của lực lượng này. Hầu hết người gán nhãn AI trên các nền tảng phổ biến như Remotasks (thuộc Scale AI) hoặc Amazon Mechanical Turk chỉ nhận mức lương dao động từ 1,1 USD đến 2,15 USD cho mỗi giờ làm việc.
Mức thù lao này thậm chí thấp hơn mức lương tối thiểu tại địa phương sau khi đã trừ chi phí hao mòn thiết bị và kết nối Internet.
Tại thị trường Trung Quốc, sự bùng nổ của ngành công nghiệp phim ngắn AI đã tạo ra một dạng thức bóc lột dữ liệu mới. Báo cáo của SCMP ghi nhận làn sóng các diễn viên vô danh và sinh viên điện ảnh cho thuê khuôn mặt cùng giọng nói để làm dữ liệu huấn luyện.
Họ chỉ nhận được từ 15 đến 30 USD cho một gói quét sinh trắc học toàn bộ biểu cảm. Đổi lại, họ hoàn toàn mất quyền kiểm soát đối với bản sao kỹ thuật số của mình vĩnh viễn trong các thư viện dữ liệu.
Những hồ sơ thực địa từ các "công xưởng" toàn cầu
Mặt tối của ngành công nghiệp này được thể hiện rõ qua câu chuyện làm sạch dữ liệu tại Nairobi, Kenya. Tạp chí Times cùng tờ Wall Street Journal đã công bố bản điều tra về công ty trung gian Sama — đối tác được OpenAI thuê để xử lý dữ liệu cho ChatGPT.
Hàng trăm lao động Kenya được giao nhiệm vụ đọc, phân loại và gán nhãn các đoạn văn bản mô tả hành vi bạo lực, lạm dụng tình dục, tự hại và thù ghét.
Với mức lương chỉ từ 1,32 USD đến 2 USD một giờ (tương đương khoảng 21 USD/ngày sau thuế), mỗi nhân viên phải xử lý từ 150 đến 250 đoạn văn bản độc hại trong một ca làm việc kéo dài 9 giờ. Hậu quả là hàng loạt công nhân đã chịu chấn thương tâm lý nặng nề và mắc hội chứng rối loạn stress sau chấn thương (PTSD), dẫn đến các vụ kiện kéo dài tại Tòa án Tối cao Kenya.
Một trường hợp điển hình khác diễn ra tại tỉnh Bulacan, Philippines, do tờ Washington Post và MIT Technology Review ghi nhận. Hàng nghìn người trẻ tại đây làm việc cho Remotasks, nền tảng gán nhãn thuộc Scale AI — đơn vị được định giá hơn 13 tỷ USD chuyên cung cấp dữ liệu cho Meta, OpenAI và Bộ Quốc phòng Mỹ.
Người lao động tại đây phải thực hiện các tác vụ phức tạp như dán nhãn từng khung hình giao thông cho xe tự lái hoặc viết phản hồi kiểm thử cho các mô hình ngôn ngữ lớn. Hệ thống chấm điểm tự động bằng thuật toán thường xuyên hủy bỏ kết quả làm việc mà không đưa ra lý do cụ thể, kéo thu nhập thực tế của người lao động xuống dưới mức 0,50 USD một giờ. Toàn bộ lực lượng này đều không có hợp đồng lao động chính thức hay bảo hiểm y tế.
Mô hình này không dừng lại ở Đông Nam Á hay Châu Phi mà còn trải dài sang Nam Mỹ.
Theo điều tra từ chuyên trang công nghệ Rest of World, tại Venezuela, khi nền kinh tế suy sụp, hàng nghìn kỹ sư và giáo viên đã phải tìm đến Remotasks như phao cứu sinh. Ban đầu họ kiếm được 100 - 200 USD/tháng, nhưng khi nguồn cung lao động tăng vọt, nền tảng cắt giảm thù lao xuống còn 0,01 - 0,02 USD cho mỗi tác vụ phân loại điểm ảnh hay ảnh vệ tinh. Công nhân làm việc 12 - 14 tiếng mỗi ngày nhưng cuối tháng chỉ nhận vài USD do thuật toán vô cớ chấm "không đạt chuẩn".
Đáng chú ý, hiện tượng bóc lột lao động kỹ thuật số thậm chí len lỏi vào ngay lòng Châu Âu. Đài truyền hình quốc gia Phần Lan Yle cùng MIT Technology Review từng phanh phui vụ việc một công ty khởi nghiệp AI tại Phần Lan hợp tác với Dịch vụ Bưu chính Quốc gia (Posti) để sử dụng tù nhân và lao động yếu thế gán nhãn dữ liệu cho robot phân loại bưu kiện.
Báo cáo ghi nhận họ chỉ nhận được vài cent cho mỗi hình ảnh được dán nhãn, dấy lên làn sóng phẫn nộ về việc lợi dụng nhóm đối tượng yếu thế ngay tại một quốc gia vốn nổi tiếng về phúc lợi xã hội.
Trong khi đó, ở góc độ chuỗi cung ứng, tờ The Guardian và hãng tin Reuters chỉ ra rủi ro khủng khiếp khi người lao động hoàn toàn bị gạt ra khỏi các quyết định của tập đoàn. Tháng 1/2024, khi Alphabet (Google) đột ngột chấm dứt hợp đồng trị giá hàng chục triệu USD với tập đoàn dữ liệu Appen (Australia), hàng chục nghìn lao động làm việc từ xa trên toàn cầu của Appen đã bị ngắt truy cập hệ thống chỉ qua một email tự động.
Trước đó, để cạnh tranh với Scale AI, Appen đã âm thầm cắt giảm đơn giá cho lao động gán nhãn tới 60%, đẩy hàng nghìn gia đình vào cảnh túng quẫn.
Lớp vỏ tự động hóa và cuộc khủng hoảng đạo đức
Đánh giá về thực trạng này, Giáo sư Mary L. Gray (Nhà nghiên cứu cấp cao tại Microsoft Research, tác giả cuốn sách Ghost Work) nhận định: "Chúng ta đang xây dựng sự kỳ diệu của trí tuệ nhân tạo trên lưng của một lực lượng lao động vô hình. Đây không phải là sự tự động hóa thuần túy, mà là sự chuyển dịch lao động giá rẻ từ phương Tây sang các quốc gia Nam Bán cầu dưới vỏ bọc thuật toán."
Đồng quan điểm, Tiến sĩ Milagros Miceli (Nhà nghiên cứu tại Viện Weizenbaum và Trung tâm Khoa học Xã hội Berlin) nhấn mạnh: "Sự thiếu minh bạch trong các mô hình dữ liệu AI cho phép các tập đoàn công nghệ lớn phủi bỏ trách nhiệm đạo đức. Khi người lao động chỉ là một ID trên hệ thống, các quyền tối thiểu về an toàn lao động và sức khỏe tâm thần bị xóa bỏ hoàn toàn."
Thực trạng này đã phơi bày mô hình bóc lột lao động kỹ thuật số quy mô toàn cầu. Các tập đoàn công nghệ lớn đẩy toàn bộ rủi ro và áp lực công việc xuống các công ty trung gian tại khu vực Nam Bán cầu. Sự chênh lệch về vị trí địa lý cùng lỗ hổng pháp lý quốc tế giúp các tập đoàn công nghệ dễ dàng né tránh các quy định về Luật Lao động và tiêu chuẩn lương tối thiểu của các quốc gia phương Tây.
Bên cạnh đó, vấn đề mất quyền sở hữu trí tuệ và bảo vệ hình ảnh cá nhân đang trở thành một cuộc khủng hoảng mới. Những người bán dữ liệu sinh trắc học thường chỉ ký các hợp đồng miễn trừ trách nhiệm một lần do thiếu hiểu biết pháp lý.
Dữ liệu khuôn mặt và giọng nói của họ sau đó bị mua đi bán lại giữa các xưởng phim AI, vô tình xuất hiện trong các video giả mạo (Deepfake) hoặc nội dung độc hại mà không nhận được bất kỳ khoản đền bù hay sự bảo vệ nào.
Làn sóng điều chỉnh và tương lai của lực lượng lao động AI
Trước những áp lực về đạo đức và pháp lý, các cơ quan quản lý toàn cầu đã bắt đầu có những động thái can thiệp. Đạo luật AI của Liên minh Châu Âu (EU AI Act) đã đặt ra những quy định nghiêm ngặt về tính minh bạch của dữ liệu huấn luyện.
Đạo luật này yêu cầu các công ty công nghệ phải giải trình nguồn gốc dữ liệu và chứng minh việc tuân thủ các tiêu chuẩn đạo đức đối với lực lượng lao động gán nhãn.
Song song đó, bản thân người lao động cũng đang tự tìm cách bảo vệ mình. Sự ra đời của Công đoàn Lao động Content Moderation Châu Phi (African Content Moderators Union) tại Nairobi đánh dấu bước ngoặt trong cuộc chiến đòi quyền lợi của lao động kỹ thuật số.
Họ đấu tranh để chuẩn hóa mức lương, yêu cầu hợp đồng lao động minh bạch và đòi hỏi chế độ chăm sóc sức khỏe tâm thần bắt buộc cho những người làm nhiệm vụ lọc nội dung độc hại.
Sự phát triển của AI không thể chỉ dựa trên sự hy sinh thầm lặng và bóc lột lực lượng lao động yếu thế. Đã đến lúc ngành công nghiệp AI toàn cầu phải xây dựng một chuỗi cung ứng dữ liệu công bằng, nơi giá trị của con người được ghi nhận và bảo vệ tương xứng với những giá trị công nghệ mà họ tạo ra.
Theo Time, WSJ, SCMP, Guardian
