Đối mặt với cuộc khủng hoảng thiếu hụt lao động do già hóa dân số, Trung Quốc đang đặt cược lớn vào robot thông minh với khoản đầu tư lên tới 1.000 tỷ NDT nhằm duy trì tăng trưởng kinh tế và củng cố vị thế cường quốc sản xuất.
Tuy nhiên, theo phân tích của Financial Times, dù quá trình tự động hóa đang đạt tốc độ chưa từng có, robot và trí tuệ nhân tạo (AI) có thể cướp việc làm còn nhanh hơn tốc độ già hóa dân số. Từ nhà máy, khách sạn, nhà hàng cao cấp đến lĩnh vực giao hàng, hàng triệu lao động Trung Quốc đang đứng trước nguy cơ bị thay thế, đặt Trung Quốc trước bài toán khó giữa phát triển công nghệ và ổn định xã hội.
Đặt cược vào robot để đối phó khủng hoảng dân số
Tại dây chuyền sản xuất xe tải hạng nặng của Tập đoàn Sanytruck ở tỉnh Hồ Nam, âm thanh robot dập kim loại và sơn thân xe đã gần như thay thế tiếng trò chuyện của công nhân.
Ông Hoàng Thiết, Phó tổng giám đốc cho biết ngay cả công đoạn lắp ráp cuối cùng – vốn cần nhiều lao động nhất – cũng sẽ sớm được giao cho robot hình người". Dân số suy giảm là xu thế không thể đảo ngược. Robot thay thế con người là điều tất yếu", ông nói.
Theo Financial Times, biến động nhân khẩu học đang là thách thức kinh tế lớn nhất của Trung Quốc. Trong khoảng một thập kỷ qua, lực lượng lao động trong độ tuổi từ 15-64 đạt đỉnh khoảng 1 tỷ người, nhưng Liên Hợp Quốc dự báo con số này sẽ giảm xuống chỉ còn 300 triệu vào năm 2100, đe dọa tham vọng trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới.
Để ứng phó, Trung Quốc quyết định đẩy mạnh phát triển robot thông minh. Năm ngoái, số robot công nghiệp được lắp đặt tại Trung Quốc đã vượt tổng số của toàn bộ các quốc gia còn lại cộng lại. Đồng thời, phần lớn robot hình người trên thế giới hiện cũng được sản xuất tại Trung Quốc.
Từ lãnh đạo trung ương đến các chủ doanh nghiệp đều thống nhất rằng AI và "trí tuệ hiện thân" (Embodied AI) cần nhanh chóng được đưa vào mọi vị trí làm việc.
Thực tế, Chủ tịch Tập Cận Bình đã khởi động chiến lược phát triển robot từ năm 2014. Vào ngày 9/6/2014, trong bài phát biểu tại Lễ khai mạc Đại hội lần thứ 17 của Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), ông tuyên bố Trung Quốc không chỉ phải nâng cao trình độ công nghệ robot mà còn phải chiếm lĩnh thị trường toàn cầu.
Trong kế hoạch 5 năm lần thứ XV mới nhất, chính phủ cũng yêu cầu thúc đẩy mô hình "người - máy phối hợp" và ứng dụng robot tại các ngành thiếu lao động hoặc có mức độ nguy hiểm cao.
Cuộc cách mạng robot tăng tốc
Nhà kinh tế học Trương Vũ Hàm (Yuhan Zhang) thuộc The Conference Board (Hội đồng đánh giá kinh tế, Mỹ) nhận định: "Kể từ Cách mạng Công nghiệp đến nay, chưa từng có cuộc chuyển đổi nào diễn ra với tốc độ và quy mô lớn như hiện nay".
Không chỉ các nhà máy, ngay cả ngành dịch vụ cao cấp, kiểm soát chất lượng hay ẩm thực cũng đang bước vào làn sóng tự động hóa. Theo số liệu của Liên đoàn robot quốc tế (IFR), từ năm 2021 đến 2024, số robot công nghiệp tại các nhà máy Trung Quốc đã tăng gấp đôi, vượt mốc 2 triệu thiết bị, cao nhất thế giới.
Nếu năm 2020 robot sản xuất trong nước chỉ chiếm khoảng 30% lượng lắp đặt mới thì đến năm 2024, tỷ lệ này đã tăng lên 57%. Hiện nay, cứ 10.000 lao động tại Trung Quốc có khoảng 166 robot công nghiệp.
Ông Bert Hofman, cựu quan chức cấp cao của Ngân hàng Thế giới (WB), cho rằng việc Trung Quốc thúc đẩy robot xuất phát từ nhận thức rằng lực lượng lao động sẽ ngày càng thu hẹp.
Quỹ 1.000 tỷ NDT cho robot hình người
Theo Financial Times, Trung Quốc đang chuyển trọng tâm chính sách và trợ cấp sang lĩnh vực robot hình người. Chính phủ dự kiến lập quỹ đầu tư trị giá khoảng 1.000 tỷ NDT trong vòng 20 năm để phát triển các "lực lượng sản xuất mới", trong đó robot là lĩnh vực trọng tâm.
Trong tháng 6 này, chính quyền địa phương và các doanh nghiệp nhà nước đã được yêu cầu đưa robot AI vào các lĩnh vực sản xuất, logistics, bán lẻ và y tế, với mục tiêu triển khai ít nhất 10.000 robot AI trong môi trường thương mại ngay trong năm nay. Các chuyên gia của Morgan Stanley dự báo robot hình người sẽ trở thành "xe điện mới" của Trung Quốc trong giai đoạn 5-10 năm tới.
Năm ngoái, khoảng 90% robot hình người xuất xưởng trên toàn cầu được sản xuất tại Trung Quốc. Tổng lượng xuất xưởng toàn cầu đạt khoảng 13.000-16.000 chiếc.
Morgan Stanley dự báo doanh số robot hình người của Trung Quốc trong năm nay có thể tăng gấp đôi, thậm chí đạt 50.000 chiếc, tiếp tục dẫn đầu thế giới.
Robot có thể “cướp việc làm” nhanh hơn già hóa dân số
Song, quá trình chuyển đổi này cũng kéo theo cái giá không nhỏ. Sau cuộc khủng hoảng bất động sản từ năm 2021, nhu cầu tiêu dùng suy giảm, niềm tin hộ gia đình yếu đi, trong khi tỷ lệ thất nghiệp thanh niên vẫn ở mức cao.
Hiện Trung Quốc có khoảng 320 triệu lao động làm việc tự do, bao gồm cả lao động phổ thông lẫn tầng lớp trung lưu có trình độ đại học. Nếu tự động hóa diễn ra quá nhanh, nhóm này có nguy cơ mất kế sinh nhai.
Trong tháng này, Chủ tịch JD.com, Lưu Cường Đông, cũng cảnh báo rằng robot cuối cùng sẽ thay thế 700.000 nhân viên giao hàng của tập đoàn. Theo học giả Bùi Mẫn Hân (Pei Minxin) ở Claremont McKenna College, điều khiến chính quyền lo ngại nhất không phải lao động nhập cư mà là tầng lớp thanh niên thành thị có trình độ đại học. "Nếu nhóm này thất nghiệp trên diện rộng, đó sẽ là một vấn đề xã hội rất nghiêm trọng", ông nhận định.
Dạy robot làm việc như con người
Các doanh nghiệp Trung Quốc cũng thừa nhận robot hình người vẫn còn nhiều hạn chế. Ông Quách Ngạn Đông, CEO AI² Robotics (Trí Bình Phương), cho biết robot hiện rơi vào tình thế "việc đơn giản thì không kinh tế, việc phức tạp thì chưa làm nổi".
Các robot hiện vẫn gặp khó khăn trong việc cảm nhận chất liệu vải, lực cản hay thích nghi với môi trường luôn thay đổi. Để khắc phục, doanh nghiệp đang thu thập lượng dữ liệu khổng lồ bằng cách để công nhân mặc các bộ thiết bị ghi nhận chuyển động gồm mũ bảo hộ, găng tay và ba lô gắn cảm biến, từ đó huấn luyện robot học theo thao tác của con người.
Theo các chuyên gia, ngành robot cần hàng chục triệu giờ huấn luyện dữ liệu mới có thể đạt bước đột phá.
Từ khách sạn đến đầu bếp Michelin
Làn sóng robot cũng đang lan sang ngành dịch vụ. Tập đoàn khách sạn Huazhu (Hoa Chú) hàng đầu Trung Quốc đã đưa robot vào hơn 3.200 khách sạn. Robot đảm nhiệm việc nhận phòng, vận chuyển hành lý, giao đồ ăn, dọn phòng và giao nước uống tận cửa. Nhờ đó, tỷ lệ nhân viên trên mỗi phòng chỉ còn khoảng 0,1; tức khách sạn 100 phòng chỉ cần khoảng 10 nhân viên thay vì 30-80 người như trước.
Một số công ty khác còn hướng tới việc đào tạo robot học kỹ năng của các đầu bếp đạt sao Michelin để cung cấp dịch vụ theo hình thức cho thuê. Theo CEO Matrix Super Intelligence, trong tương lai, doanh thu từ việc cấp phép phần mềm điều khiển robot có thể vượt xa lợi nhuận bán phần cứng. Doanh nghiệp thậm chí có thể thuê một robot mang kỹ năng của đầu bếp bậc thầy với chi phí chỉ khoảng 9,99 USD mỗi lần sử dụng.
Công nghệ và ổn định xã hội
Theo Financial Times, hiện nay robot có thể thay thế lao động với tốc độ còn nhanh hơn tốc độ già hóa dân số. Vì vậy, trong tháng này, Quốc vụ viện Trung Quốc đã yêu cầu xây dựng cơ chế cảnh báo sớm rủi ro việc làm do AI nhằm phòng ngừa bất ổn xã hội.
Một số nhà kinh tế cũng cảnh báo tự động hóa sẽ khiến phần lớn lợi nhuận chảy về phía chủ sở hữu vốn thay vì người lao động, làm gia tăng bất bình đẳng. Vì thế, đã xuất hiện các đề xuất như giảm thuế thu nhập cá nhân, tăng thuế doanh nghiệp hoặc thậm chí áp dụng "thuế robot".
Dù vậy, giới phân tích cho rằng Trung Quốc sẽ không giảm tốc quá trình này. Trong bối cảnh cạnh tranh công nghệ với Mỹ ngày càng quyết liệt, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ tiếp tục ưu tiên phát triển robot và AI, đồng thời sử dụng các chương trình đào tạo lại lao động và các biện pháp quản lý xã hội để giảm thiểu tác động của làn sóng tự động hóa.
Theo Creaders
