Hiệp ước New START – thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân cuối cùng còn lại giữa Nga và Mỹ – sẽ chính thức hết hiệu lực vào ngày 5/2. Khi thời hạn này khép lại, Moscow và Washington lần đầu tiên sau hơn nửa thế kỷ sẽ không còn bất kỳ khuôn khổ pháp lý hay cơ chế đàm phán nào nhằm kiểm soát kho vũ khí hạt nhân chiến lược của hai cường quốc hàng đầu thế giới.
Trong bối cảnh đó, ông Dmitry Medvedev, Phó Chủ tịch Hội đồng An ninh Nga và Chủ tịch đảng Nước Nga Thống nhất, người từng ký New START khi còn là Tổng thống, đã đưa ra một đánh giá thẳng thắn và u ám về tương lai của kiểm soát vũ khí và trật tự hạt nhân toàn cầu trong một cuộc phỏng vấn với tờ Kommersant.
Theo ông Medvedev, trong một giai đoạn lịch sử nhất định, New START đã hoàn thành tốt vai trò của mình. Hiệp ước giúp duy trì ổn định chiến lược, giảm động lực chạy đua vũ trang và tạo ra mức độ dự báo cần thiết trong lĩnh vực vũ khí tấn công chiến lược. Tuy nhiên, ông thừa nhận Nga từ lâu đã có nhiều bất bình với phía Mỹ về cách diễn giải và thực thi một số điều khoản cụ thể.
Ông cho rằng chính các hành động mà Moscow coi là mang tính phá hoại của chính quyền Mỹ, đặc biệt dưới thời ông Joe Biden, đã đi ngược lại những nguyên tắc nền tảng được ghi trong phần mở đầu của hiệp ước. Điều này, theo ông Medvedev, là nguyên nhân cốt lõi khiến Nga quyết định đình chỉ tham gia New START vào năm 2023. Vấn đề không nằm ở chất lượng của hiệp ước, mà ở “cách tiếp cận vô trách nhiệm” của Washington đối với quan hệ song phương Nga–Mỹ.
Dù vậy, ông Medvedev nhấn mạnh New START vẫn giữ ý nghĩa nhất định ngay cả khi đã bị đình chỉ thực thi. Việc hai bên cam kết tiếp tục tuân thủ các giới hạn định lượng cốt lõi cho đến khi hiệp ước hết hạn vào năm 2026 phản ánh sự thừa nhận ngầm về tầm quan trọng của nó đối với an ninh toàn cầu.
Ông cũng nhắc lại sáng kiến của Tổng thống Vladimir Putin được đưa ra vào tháng 9 năm ngoái, đề xuất Nga và Mỹ tự nguyện duy trì các giới hạn của New START ít nhất một năm sau khi hiệp ước hết hiệu lực. Tuy nhiên, cho đến nay, Moscow vẫn chưa nhận được phản hồi chính thức và thực chất nào từ phía Washington.
Bình luận về những chỉ trích từ giới chính trị Mỹ – đặc biệt là từ phe Cộng hòa và Tổng thống Donald Trump – cho rằng New START bất lợi cho Mỹ, ông Medvedev bác bỏ lập luận này. Ông khẳng định quá trình đàm phán hiệp ước là công việc chuyên nghiệp, phức tạp và nhiều tầng nấc, với từng điều khoản được kiểm tra kỹ lưỡng. Văn bản cuối cùng là kết quả của những thỏa hiệp cân bằng và cùng có lợi, từng được cả hai bên nhìn nhận như một “tình huống đôi bên cùng thắng”.
Theo ông Medvedev, sự tiêu cực tích tụ xung quanh New START trong những năm sau này không bắt nguồn từ bản thân hiệp ước, mà từ cách hành xử của Mỹ và các diễn biến chính trị bao quanh nó. Nếu Washington về sau cho rằng mình “bị thiệt” trong thỏa thuận, điều đó chỉ phản ánh trình độ và hiệu quả của các nhà đàm phán Nga trong việc bảo vệ lợi ích quốc gia.
Về khả năng nối lại hợp tác kiểm soát vũ khí với Mỹ, ông Medvedev tỏ ra thận trọng. Ông cho rằng điều kiện tiên quyết là quan hệ Nga–Mỹ phải được “bình thường hóa ở một mức độ nhất định”. Theo ông, dưới thời ông Biden, quan hệ song phương đã xuống mức còn tệ hơn cả thời kỳ Khủng hoảng Tên lửa Cuba.
Ông thừa nhận chính quyền Mỹ hiện tại có dấu hiệu muốn điều chỉnh cách tiếp cận mang tính đối đầu cực đoan của các chính quyền trước, nhưng cảnh báo tiến trình này rất chậm chạp và không có gì đảm bảo thành công, nhất là khi ông Donald Trump, theo đánh giá của Medvedev, là một chính trị gia “thiếu ổn định về định hướng”.
Ông đặc biệt chỉ trích dự án phòng thủ tên lửa “Golden Dome” (Vòm Vàng), cho rằng đây là một bước đi mang tính khiêu khích, phá vỡ nguyên tắc gắn kết không thể tách rời giữa vũ khí tấn công và phòng thủ – nền tảng của New START. Những tuyên bố từ phía Mỹ về khả năng nối lại thử nghiệm hạt nhân toàn diện cũng bị ông coi là yếu tố khiến mọi cuộc đối thoại chiến lược trong tương lai trở nên khó khăn hơn.
Nhìn xa hơn thời điểm ngày 5/2, ông Medvedev tỏ ra bi quan về viễn cảnh hình thành một cơ chế kiểm soát vũ khí mới. Theo ông, hiện không hề tồn tại một “hàng dài các quốc gia” sẵn sàng tham gia đàm phán một hiệp ước hạn chế đa phương. Trên thực tế, ông tin rằng “câu lạc bộ hạt nhân” sẽ tiếp tục mở rộng.
Ông lập luận rằng trong bối cảnh bất ổn toàn cầu và trật tự thế giới rạn nứt sâu sắc, nhiều quốc gia có thể đi đến kết luận rằng sở hữu vũ khí hạt nhân là con đường tối ưu để bảo đảm chủ quyền và sự tồn tại của mình. Theo ông Medvedev, không có phương tiện nào khác đã được chứng minh là hiệu quả tương đương trong việc răn đe và bảo vệ một quốc gia.
Dù thừa nhận việc mở rộng câu lạc bộ hạt nhân làm gia tăng nguy cơ mất ổn định, ông cũng cho rằng điều đó có thể buộc các quốc gia phải cân nhắc kỹ hơn trước khi kích động xung đột. Tuy nhiên, ông cảnh báo các “trò chơi khiêu khích” – như các cuộc tấn công bằng UAV nhằm vào lãnh đạo Nga – là cực kỳ nguy hiểm và hoàn toàn có thể dẫn đến những phản ứng vượt ngưỡng thông thường.
Kết luận, ông Medvedev cho rằng kiểm soát vũ khí chỉ là một công cụ, không phải liều thuốc chữa bách bệnh. Điều cốt lõi vẫn là tôn trọng an ninh bình đẳng, lợi ích sống còn của nhau và giải quyết mâu thuẫn trước khi chúng biến thành đối đầu quân sự. Nếu những nguyên tắc đó không được lắng nghe, Nga sẽ hành động để khôi phục thế cân bằng – hoặc tạo ra những năng lực hoàn toàn mới nhằm răn đe các ý đồ nguy hiểm.
Theo Kommersant, RT
