Các quốc gia vùng Vịnh, bao gồm Qatar, Bahrain và Kuwait, đã tuyên bố “bất khả kháng” (force majeure) đối với xuất khẩu khí đốt sau khi cuộc chiến Mỹ–Israel chống Iran bước sang tuần thứ ba và hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn, trong bối cảnh Tehran trả đũa trên toàn khu vực bằng cách tấn công các mục tiêu của Mỹ.
Tập đoàn năng lượng QatarEnergy là một trong những đơn vị đầu tiên dừng hoạt động, ngừng hóa lỏng khí đốt vào ngày 2/3 và tạo ra làn sóng chấn động trên thị trường năng lượng toàn cầu.
Sau đó vài ngày, Tập đoàn Xăng dầu Kuwait và Bapco Energies cũng đưa ra quyết định tương tự, trong khi Ấn Độ áp dụng các biện pháp khẩn cấp để chuyển hướng nguồn cung khí đốt cho các lĩnh vực ưu tiên.
Giá dầu cũng tăng vọt lên hơn 100 USD/thùng khi chiến tranh leo thang và sự bất định gia tăng đối với các chuyến hàng năng lượng đi qua một trong những điểm nghẽn hàng hải quan trọng nhất thế giới.
Dưới đây là những điều cần biết về “bất khả kháng” và việc các nước vùng Vịnh kích hoạt điều khoản này có ý nghĩa gì đối với thị trường dầu khí toàn cầu.
“Bất khả kháng” là gì?
“Bất khả kháng” (force majeure), xuất phát từ tiếng Pháp có nghĩa là “lực lượng vượt trội”, là một điều khoản trong hợp đồng cho phép một bên được miễn thực hiện nghĩa vụ khi xảy ra sự kiện ngoài tầm kiểm soát khiến họ không thể hoàn thành nghĩa vụ.
Động thái pháp lý này có thể cho phép một bên tạm thời đình chỉ nghĩa vụ, được miễn một phần hoặc toàn bộ nghĩa vụ, hoặc điều chỉnh nghĩa vụ để phù hợp với hoàn cảnh mới.
Vì sao các nước Vùng Vịnh kích hoạt điều khoản này?
Các công ty tại Qatar, Kuwait và Bahrain đã viện dẫn điều khoản này sau khi vận tải qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng bởi các cuộc không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran bắt đầu từ ngày 28/2.
Sau các cuộc tấn công đó, một chỉ huy của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) tuyên bố ngày 2/3 rằng eo biển Hormuz đã bị đóng cửa và cảnh báo mọi tàu thuyền cố gắng đi qua sẽ bị tấn công. Tuyên bố này sau đó cũng được lãnh tụ tối cao mới của Iran, ông Mojtaba Khamenei, nhắc lại.
Kết quả là các công ty năng lượng vùng Vịnh bắt đầu viện dẫn điều khoản bất khả kháng nhằm “tránh phải bồi thường thiệt hại hoặc chịu các khoản phạt tài chính theo hợp đồng”, theo ông Ilias Bantekas, giáo sư luật xuyên quốc gia tại Đại học Hamad bin Khalifa.
Ông cho biết các công ty này nhiều khả năng không thể thực hiện nghĩa vụ của mình, ví dụ như giao các lô hàng dầu và khí đốt cho các quốc gia khác hoặc vận chuyển chúng qua Vịnh Arab.
Chiến tranh có tự động được coi là bất khả kháng?
Không. Để chiến tranh được coi là bất khả kháng, điều đó phải được quy định trong hợp đồng hoặc thực sự khiến một hoặc cả hai bên không thể thực hiện nghĩa vụ của mình.
Các công ty và quốc gia thường đưa điều khoản bất khả kháng vào hợp đồng để xác định những sự kiện nào đủ điều kiện. Khi điều khoản này được kích hoạt, các bên sẽ dựa vào các điều khoản mà họ đã thỏa thuận từ trước.
“Chiến tranh luôn có thể được dự đoán, nhưng có lẽ không ở mức độ như hiện nay”, ông Bantekas nói, đồng thời cho biết theo các quy định hợp đồng chung, tàu chở hàng thường được kỳ vọng tìm tuyến đường khác, “ngay cả khi chi phí cao hơn”.
“Tuy nhiên, điều không ai có thể lường trước là eo biển Hormuz có thể bị đóng hoàn toàn đối với tàu thuyền, ngay cả khi Iran bị tấn công dữ dội như hiện nay. Chỉ riêng điều đó có thể đủ để cấu thành một sự kiện bất khả kháng”, ông nói.
Tuy vậy, ông cũng nhấn mạnh rằng chỉ có tòa án mới có thẩm quyền đưa ra quyết định cuối cùng về việc liệu cuộc chiến trong hoàn cảnh hiện nay có đủ điều kiện là bất khả kháng hay không.
Thị trường LNG và dầu mỏ có bị ảnh hưởng?
Có. Chỉ riêng tuyên bố bất khả kháng của QatarEnergy đã làm gián đoạn nghiêm trọng thị trường LNG toàn cầu, bởi Qatar chiếm gần 20% nguồn cung thế giới.
Giá khí đốt tăng vọt ngay sau khi nước này dừng sản xuất, và thị trường khí toàn cầu dự kiến sẽ thiếu hụt trong nhiều tuần, thậm chí lâu hơn.
Ông Seb Kennedy, chuyên gia phân tích LNG toàn cầu, cho biết sự thiếu rõ ràng về thời gian kéo dài của tình trạng bất khả kháng cũng như xung đột quân sự đang tạo ra “mức độ bất định cực lớn” đối với giá dầu, khí đốt và LNG.
Theo ông, giá sẽ tiếp tục tăng khi nguồn cung bị rút khỏi thị trường, cho đến khi mức giá quá cao buộc các lĩnh vực nhạy cảm với giá phải cắt giảm nhu cầu.
Những quốc gia nào khác đã kích hoạt bất khả kháng?
Hôm thứ Ba trong tuần, Ấn Độ cũng viện dẫn điều khoản bất khả kháng để chuyển hướng nguồn cung khí đốt từ các lĩnh vực không ưu tiên sang các lĩnh vực thiết yếu sau khi vận chuyển LNG qua eo biển Hormuz bị gián đoạn.
Tuy nhiên, theo ông Kennedy, biện pháp của Ấn Độ chủ yếu là phản ứng quản lý nhu cầu trong nước nhằm bảo vệ các lĩnh vực quan trọng như hộ gia đình, doanh nghiệp nhỏ, sản xuất điện và phân phối khí đô thị.
Ngoài Ấn Độ, công ty giao dịch năng lượng OQ của Oman cũng tuyên bố bất khả kháng với một khách hàng tại Bangladesh sau khi nguồn cung từ Qatar bị gián đoạn.
Thị trường Mỹ và châu Âu sẽ bị ảnh hưởng thế nào?
Các nhà xuất khẩu LNG của Mỹ có khả năng hưởng lợi từ sự gián đoạn này.
Phân tích của Energy Flux cho thấy các nhà xuất khẩu LNG Mỹ có thể thu về khoảng 4 tỷ USD lợi nhuận bất ngờ chỉ trong tháng đầu tiên của cuộc khủng hoảng.
Nếu tình hình kéo dài, lợi nhuận bất thường của LNG Mỹ có thể đạt 33 tỷ USD trong vòng bốn tháng và lên tới 108 tỷ USD trong tám tháng.
Theo ông Kennedy, phần lớn khoản lợi nhuận này đến từ chi phí mà người tiêu dùng châu Âu phải gánh chịu, bởi châu Âu là điểm đến chính của LNG Mỹ và vẫn phụ thuộc mạnh vào nguồn cung này để tích trữ khí cho mùa đông.
Thị trường chứng khoán châu Âu đã giảm trong tuần trước, trong khi giá khí đốt trong khu vực tăng mạnh trở lại.
Điều này có ý nghĩa gì với thị trường châu Á?
Các nền kinh tế lớn tại châu Á như Ấn Độ, Trung Quốc và Hàn Quốc phụ thuộc nhiều vào LNG nhập khẩu.
Trong khi đó, dù Đông Nam Á có nguồn tài nguyên nhiên liệu hóa thạch đáng kể, khu vực này vẫn phụ thuộc lớn vào dầu và khí nhập khẩu, phần lớn đi qua eo biển Hormuz.
Theo ông Kennedy, các nước giàu hơn như Nhật Bản và Hàn Quốc thường có khả năng trả giá cao hơn để giành được các lô hàng trong giai đoạn khan hiếm.
Trong khi đó, các nhà nhập khẩu nhạy cảm với giá, đặc biệt tại Nam Á và Đông Nam Á, thường bị “đẩy ra khỏi thị trường” khi giá tăng mạnh, dẫn tới việc giảm nhu cầu, chuyển sang nhiên liệu khác hoặc cắt giảm sản xuất công nghiệp.
Quyết định bất khả kháng có thể bị thách thức không?
Nếu điều khoản bất khả kháng đã được ghi trong hợp đồng thì nó có hiệu lực vì các bên đã đồng ý từ trước.
Ngược lại, nếu điều khoản này không có trong hợp đồng, bất kỳ sự kiện bất ngờ nào cũng có thể bị thách thức pháp lý, và vấn đề sẽ là thuyết phục tòa án rằng sự kiện đó hoàn toàn không thể dự đoán và khiến nghĩa vụ hợp đồng không thể thực hiện.
Tuy nhiên, theo ông Bantekas, trong hoàn cảnh hiện tại, các bên mạnh hơn – những bên đang chờ nhận dầu và khí – có thể tự gây thiệt hại nếu từ chối chấp nhận bất khả kháng.
“Việc kinh doanh với các nước vùng Vịnh trong tương lai có thể trở nên khó khăn hơn và phí bảo hiểm có thể tăng mạnh. Vì vậy tôi không nghĩ họ sẽ đưa những vấn đề này ra tòa”, ông nói.
Theo AJ
