Một quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD dành cho Iran đang trở thành tâm điểm tranh cãi sau khi Washington và Tehran đạt được thỏa thuận ngừng bắn mới, làm dấy lên câu hỏi lớn về việc ai sẽ là bên thực sự chi trả cho khoản tiền khổng lồ này.
Quỹ được nêu trong bản ghi nhớ (MOU) gồm 14 điểm mà Mỹ và Iran ký kết sau hơn 100 ngày xung đột. Theo nội dung thỏa thuận, Washington cam kết phối hợp với các đối tác trong khu vực để hỗ trợ công cuộc tái thiết và phục hồi kinh tế của Iran.
Tuy nhiên, văn bản không đưa ra bất kỳ chi tiết cụ thể nào về cơ chế đóng góp hay cách thức phân bổ nguồn vốn.
Tổng thống Mỹ Donald Trump nhanh chóng khẳng định Washington sẽ không trực tiếp bỏ tiền cho quỹ này.
Phát biểu tại Cung điện Versailles bên ngoài Paris trong khuôn khổ hội nghị thượng đỉnh Nhóm G7 hôm 17/6, ông Trump tuyên bố Mỹ sẽ không đầu tư vào quỹ tái thiết và bác bỏ các thông tin cho rằng Washington đang gây sức ép buộc các quốc gia vùng Vịnh phải góp vốn.
Tuyên bố của ông Trump dường như trái ngược với phát biểu trước đó của Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance. Trong cuộc phỏng vấn với CBS hôm 15/6, ông Vance cho biết Iran có thể tiếp cận một quỹ tái thiết được hậu thuẫn bởi một “liên minh các quốc gia vùng Vịnh”, với điều kiện Tehran tuân thủ đầy đủ các cam kết trong thỏa thuận.
Trước đó, ông Trump cũng bác bỏ các thông tin cho rằng Mỹ sẽ cấp cho Iran gói hỗ trợ trị giá 300 triệu USD, gọi những báo cáo này là “tin giả”.
Các nhà phân tích cho rằng sự mơ hồ trong thỏa thuận sẽ làm gia tăng lo ngại rằng các quốc gia vùng Vịnh có thể bị yêu cầu gánh vác chi phí tái thiết cho một cuộc chiến mà họ gần như không có tiếng nói quyết định.
Ông Clemens Chay, nghiên cứu viên cao cấp về địa chính trị tại Observer Research Foundation Middle East có trụ sở ở Dubai, nhận định: “Bị gạt ra ngoài lề trong quá trình đàm phán MOU, các nước vùng Vịnh sẽ không đơn giản chấp nhận cách Washington định hình vấn đề.”
Theo ông, các quốc gia này sẽ tìm cách xây dựng chiến lược riêng trong quan hệ với Iran.
Ông Chay cho rằng nếu có bất kỳ khoản đóng góp tài chính nào, chúng nhiều khả năng sẽ đi kèm các điều kiện nghiêm ngặt hướng trực tiếp tới Tehran thay vì tuân theo các khuôn khổ do Mỹ dẫn dắt.
Ông cũng cảnh báo rằng việc yêu cầu các nước vùng Vịnh tài trợ cho quá trình tái thiết mà không có những bảo đảm an ninh rõ ràng sẽ làm gia tăng sự bất mãn vốn tồn tại từ lâu đối với Washington.
“Những hành động khó lường của Mỹ và việc không đạt được một chiến thắng mang tính quyết định đã khiến các đối tác vùng Vịnh nhận ra rằng phụ thuộc quá sâu vào Washington là một rủi ro,” ông nói.
Thỏa thuận mới không chỉ xoay quanh quỹ tái thiết. Văn bản còn bao gồm các điều khoản về lệnh ngừng bắn ngay lập tức và vĩnh viễn trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, cũng như việc chấm dứt các biện pháp phong tỏa song phương và các khoản phí quá cảnh mà Iran áp dụng.
Washington đồng thời cam kết dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt nhằm vào Tehran và giải phóng các tài sản của Iran đang bị phong tỏa. Các cuộc đàm phán hướng tới một thỏa thuận cuối cùng dự kiến sẽ bắt đầu vào ngày 19/6.
Một số nhà quan sát cho rằng quỹ tái thiết là sự nhượng bộ của Washington nhằm nhanh chóng đạt được lệnh ngừng bắn, trong khi vẫn để ngỏ hàng loạt câu hỏi về tính khả thi.
Ông Lý Vĩ Kiện, nhà nghiên cứu tại Viện Nghiên cứu Quốc tế Thượng Hải, nhận định đây là “một lời hứa được đưa ra để đẩy nhanh việc đạt được thỏa thuận”, đồng thời lưu ý rằng Iran từng yêu cầu được bồi thường thiệt hại chiến tranh.
“Nhưng việc thực hiện như thế nào và các bên sẽ chia sẻ gánh nặng tài chính ra sao vẫn chưa rõ ràng, còn phải tiếp tục đàm phán,” ông nói.
Ông Lý so sánh kế hoạch này với sáng kiến “Hòa bình vì Thịnh vượng” được đưa ra trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump nhằm giải quyết xung đột Israel – Palestine. Khi đó, Washington từng đề xuất một chương trình đầu tư khu vực trị giá 50 tỷ USD nhưng cuối cùng không thành hiện thực.
Theo ông, kế hoạch mới có nguy cơ làm tổn hại mối quan hệ đang cải thiện giữa Iran và các quốc gia vùng Vịnh trước khi chiến tranh nổ ra.
“Nếu không có cuộc chiến này, hai bên vốn đã có động lực thúc đẩy hợp tác kinh tế. Giờ đây, việc yêu cầu họ thực chất phải chi tiền như một hình thức bồi thường sẽ gây ra sự bất mãn,” ông nhận xét.
Bà Trương Sở Sở, Phó Giáo sư tại Trường Quan hệ Quốc tế và Chính sách Công thuộc Đại học Phúc Đán, cho rằng quỹ tái thiết phản ánh mục tiêu lâu dài của ông Trump là tạo khoảng cách giữa Iran và các quốc gia vùng Vịnh.
“Sau khi cuộc chiến kéo dài quá lâu, vấn đề lớn nhất hiện nay là chi phí đã trở nên quá đắt đỏ,” bà nói.
“Vì vậy, ông Trump luôn muốn giảm thiểu chi phí chiến tranh cho Mỹ, đồng thời không muốn bị xem là không thu được gì từ cuộc xung đột. Mục tiêu cuối cùng của ông vẫn là làm suy yếu Iran.”
Theo bà, trong hoàn cảnh hiện tại, Washington không chỉ muốn chấm dứt bất ổn rồi rút lui, mà còn tìm cách để các quốc gia khác đứng ra gánh phần lớn chi phí phát sinh từ cuộc chiến.
Theo SCMP, Reuters
