Trong ngành AI Mỹ, OpenAI và Anthropic được xem là “cặp song sinh” đang đua tới cột mốc định giá nghìn tỷ USD. Nhưng hành trình của hai công ty lại gắn liền với những cuộc đấu đá khác nhau.
Nếu những tranh cãi của OpenAI xoay quanh cấu trúc quản trị, khác biệt về tầm nhìn và mối quan hệ phức tạp với đồng sáng lập Elon Musk, thì cuộc đối đầu của Anthropic lại mang màu sắc hoàn toàn khác: đối đầu trực diện với chính quyền Donald Trump.
Anthropic buộc phải dừng hai mô hình đầy tiềm năng
Đầu năm nay, do bất đồng về giới hạn ứng dụng công nghệ, Bộ Quốc phòng Mỹ đã đưa Anthropic vào danh sách chuỗi cung ứng quốc gia có rủi ro an ninh. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử một công ty công nghệ Mỹ bị xếp vào diện này.
Mâu thuẫn tiếp tục leo thang trong tháng 6. Hôm 9/6, Anthropic ra mắt hai mô hình AI mới cùng dựa trên một cấu trúc nền tảng là Fable 5 và Mythos 5. Fable 5 là phiên bản công khai với nhiều giới hạn về năng lực, còn Mythos 5 giữ nguyên toàn bộ tính năng và chỉ được cấp quyền cho một số đối tác đáp ứng yêu cầu tuân thủ.
Nhưng chỉ ba ngày sau, hôm 12/6, chính phủ Mỹ bất ngờ ban hành lệnh kiểm soát xuất khẩu khẩn cấp với lý do an ninh quốc gia, yêu cầu hạn chế người nước ngoài tiếp cận hai mô hình này. Vì không thể xác minh chính xác danh tính người dùng, Anthropic buộc phải ngừng truy cập toàn cầu đối với cả hai sản phẩm.
Hai mô hình vốn được kỳ vọng sẽ giúp Anthropic giành vị thế dẫn đầu ngành và thúc đẩy kế hoạch IPO, chỉ tồn tại vỏn vẹn 4 ngày trước khi bị buộc rút khỏi thị trường.
Theo các thông tin công khai, đây là lần đầu tiên một cơ quan nhà nước can thiệp sâu vào việc phát hành và vận hành một sản phẩm AI nổi tiếng. Quyết định bất ngờ và thiếu giải thích rõ ràng đã khiến cả ngành AI Mỹ rúng động, làm dấy lên hàng loạt câu hỏi: Đây là biện pháp xử lý hợp lý hay hành động nhắm mục tiêu? Tiêu chuẩn quản lý AI nên được thống nhất ra sao? Giới hạn của quyền lực hành chính nằm ở đâu?
Việc đóng cửa đột ngột các mô hình của Anthropic cũng khiến nhiều chính phủ và doanh nghiệp trên thế giới lâm vào thế bị động, trong đó có cả các đồng minh của Mỹ như Anh, Pháp và Nhật Bản. Đây là một lời cảnh tỉnh mạnh mẽ: công nghệ lõi không thể phụ thuộc hoàn toàn vào bên ngoài.
Tối hậu thư từ Nhà Trắng
Mồi lửa dẫn đến cuộc khủng hoảng xuất phát từ một báo cáo thử nghiệm của Amazon. Trong quá trình kiểm tra Fable 5, các nhà nghiên cứu của Amazon phát hiện rằng thông qua một số câu lệnh đặc biệt, mô hình có thể tiết lộ thông tin về lỗ hổng phần mềm mà đáng ra không nên cung cấp – hiện tượng thường được gọi là “jailbreak”. Kịch bản xấu nhất là tin tặc có thể lợi dụng thông tin này để tấn công máy chủ và các hệ thống mạng.
Ngày 11/6, CEO Amazon Andy Jassy đã trực tiếp bày tỏ điều quan ngại này với Nhà Trắng. Amazon hiện đã đầu tư 13 tỷ USD vào Anthropic và là một trong những đối tác chiến lược quan trọng nhất của công ty.
Tuy nhiên, trong giới công nghệ Mỹ, việc doanh nghiệp chia sẻ đánh giá về năng lực và rủi ro của AI với chính phủ vốn là hoạt động thường xuyên. Nhưng lần này, cảnh báo của Amazon nhanh chóng thu hút sự chú ý của giới chức và khiến tình hình leo thang.
Ngày 12/6, Nhà Trắng triệu tập cuộc họp khẩn với Bộ trưởng Tài chính cùng nhiều quan chức cấp cao để thảo luận phương án xử lý. Theo tờ Politico, sau cuộc họp, chính quyền đã tìm cách liên hệ với ông Dario Amodei CEO Anthropic nhưng được thông báo ông đang tham gia một chương trình nghỉ dưỡng và tạm thời không thể làm việc. Anthropic sau đó bác bỏ thông tin này, khẳng định ông Amodei đã tham gia cuộc gọi với giới chức chỉ sau khoảng hơn một giờ và công ty luôn bố trí lãnh đạo khác phối hợp trong thời gian chờ đợi.
Trong ngày hôm đó, Amodei đã thực hiện ba cuộc trao đổi với sáu quan chức cấp cao của Mỹ. Ông giải thích rằng lỗ hổng được phát hiện chỉ có phạm vi ảnh hưởng hạn chế, không phải dạng “jailbreak” nghiêm trọng có thể phá vỡ toàn bộ cơ chế an toàn của mô hình. Theo Anthropic, đây là vấn đề kỹ thuật khá phổ biến trong ngành AI và công ty chưa từng phát hiện lỗ hổng nào có thể phá vỡ hàng loạt các cơ chế bảo vệ.
Tuy nhiên giới chức Mỹ không chấp nhận lập luận này. Họ cho rằng rủi ro là có thật và yêu cầu Anthropic tự nguyện gỡ bỏ mô hình để khắc phục lỗi. Amodei không cam kết gỡ sản phẩm, mà đề nghị được cung cấp thêm chi tiết kỹ thuật và thêm thời gian đánh giá.
Sau nhiều vòng thương lượng bất thành, chính phủ Mỹ quyết định áp dụng biện pháp kiểm soát xuất khẩu, khiến Anthropic phải đóng cửa hoàn toàn hai mô hình.
Anthropic tuyên bố sẽ tuân thủ yêu cầu của chính phủ nhưng cho rằng biện pháp xử lý là “quá nặng và không công bằng”. Công ty nhấn mạnh rằng việc ngăn chặn một mô hình AI vì lý do an toàn phải dựa trên một quy trình pháp lý minh bạch, công bằng và dựa trên các bằng chứng kỹ thuật rõ ràng – những điều mà họ cho rằng hoàn toàn không xuất hiện trong lần can thiệp này.
Mối quan hệ đầy căng thẳng và bài toán chủ quyền công nghệ
Nhiều chuyên gia an ninh mạng tỏ ra khó hiểu trước cách hành xử của Nhà Trắng. Sau khi xem xét báo cáo của Amazon, nhiều chuyên gia nhận định những tính năng bị coi là rủi ro thực chất cũng có thể được sử dụng trong hoạt động phòng thủ mạng và không đủ nghiêm trọng để bị coi là lỗ hổng nguy hiểm.
Một số chuyên gia còn chỉ ra rằng các mô hình cùng cấp của OpenAI cũng sở hữu năng lực tương tự nhưng không bị áp dụng biện pháp kiểm soát nào, đặt ra nghi vấn về sự thiếu nhất quán trong thực thi. Nhiều lãnh đạo công nghệ, nhà đầu tư mạo hiểm và chuyên gia an ninh mạng đã gửi thư ngỏ tới Nhà Trắng, cho rằng đây là trường hợp “phạt quá nặng so với lỗi vi phạm”.
Trong khi đó, nhà khoa học AI nổi tiếng Yann LeCun lại tỏ ra hả hê. Từ lâu, ông luôn chỉ trích Dario Amodei vì liên tục cảnh báo về nguy cơ AI gây thất nghiệp quy mô lớn và thậm chí so sánh AI với vũ khí hạt nhân. Theo LeCun, việc các mô hình của Anthropic bị đóng cửa chỉ là hệ quả của việc Amodei “tự làm tự chịu”.
Theo Washington Post, việc chính quyền Trump mạnh tay với Anthropic còn liên quan tới một vấn đề khác. Vài tuần trước khi ra mắt mô hình mới, Anthropic được cho là đã tự ý mở rộng danh sách đơn vị được phép sử dụng Mythos vượt ngoài phạm vi được cơ quan chức năng phê duyệt. Trong số các tổ chức được cấp quyền còn có một doanh nghiệp viễn thông Hàn Quốc mà phía Mỹ nghi ngờ có liên hệ với Trung Quốc.
Dù Anthropic sau đó đã thu hồi quyền truy cập, sự việc này vẫn khiến Nhà Trắng mất niềm tin vào khả năng kiểm soát công nghệ của công ty. Quan hệ giữa Amodei và chính quyền Trump vốn đã căng thẳng từ trước. Chính quyền Trump coi Anthropic là một công ty AI mang khuynh hướng cấp tiến, thường xuyên thổi phồng nguy cơ AI và thúc đẩy các quy định có thể cản trở đổi mới.
Đầu năm nay, hai bên từng đổ vỡ đàm phán khi Bộ Quốc phòng Mỹ muốn được sử dụng công nghệ của Anthropic cho mọi mục đích hợp pháp, còn Amodei kiên quyết yêu cầu cấm sử dụng AI cho giám sát quy mô lớn trong nước và các hệ thống vũ khí hoàn toàn tự động.
Tín hiệu thay đổi trong chính sách AI của Mỹ?
Sau khi quay trở lại Nhà Trắng, ông Trump liên tục nhấn mạnh việc nới lỏng quản lý và thúc đẩy phát triển AI. Ông đã bãi bỏ khung quản lý AI thời chính quyền Joe Biden và điều chỉnh nhiều quy định liên quan đến xuất khẩu chip.
Đầu tháng 6, chính quyền Trump ban hành một sắc lệnh mới yêu cầu các công ty AI cho phép chính phủ tiếp cận mô hình trước khi phát hành khoảng 30 ngày để kiểm tra các rủi ro an toàn trên cơ sở tự nguyện.
Theo một số nhà phân tích, dù sắc lệnh nhấn mạnh tính tự nguyện, nhưng việc chính phủ nắm quyền tiếp cận và thẩm định mô hình cho thấy Nhà Trắng đang từng bước mở rộng quyền kiểm soát đối với ngành AI.
Tờ The Economist nhận định, vụ việc Anthropic thêm một lần nữa khiến nhiều quốc gia đồng minh của Mỹ phải suy nghĩ nghiêm túc về câu hỏi: nếu một công nghệ cốt lõi có thể bị vô hiệu hóa chỉ bằng một quyết định hành chính từ Nhà Trắng, vậy chủ quyền công nghệ thực sự nằm ở đâu?
Theo Sina
