Một phân tích mới đây của Nikkei Asia cho thấy sản lượng xuất khẩu đất hiếm và nam châm vĩnh cửu liên quan của Trung Quốc đã sụt giảm mạnh sau một năm Bắc Kinh áp đặt các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt. Các nhà sản xuất toàn cầu đang phải đối mặt với nguy cơ gián đoạn chuỗi cung ứng nghiêm trọng hơn nếu hội nghị thượng đỉnh sắp tới giữa Mỹ và Trung Quốc không đạt được bước đột phá.
Vào tháng 4 năm ngoái, khi cuộc chiến thương mại với Washington leo thang, Bắc Kinh đã áp đặt các quy định kiểm soát xuất khẩu đối với 7nguyên tố đất hiếm cùng các loại nam châm mạnh được tạo ra từ chúng. Đến tháng 10, quốc gia này tiếp tục công bố các biện pháp thắt chặt bổ sung, dù việc thực thi tạm hoãn đến tháng 11 năm nay như một phần của thỏa thuận đình chiến thương mại giữa hai nước.
Trung Quốc hiện kiểm soát từ 80% đến 90% lượng đất hiếm tinh chế trên toàn thế giới. Việc áp dụng chế độ cấp phép xuất khẩu lưỡng dụng đối với các loại đất hiếm trung và nặng đã gây tổn thương lớn cho các hãng xe điện toàn cầu vốn phụ thuộc nặng nề vào nguồn nam châm từ quốc gia này. Số liệu hải quan cho thấy khối lượng xuất khẩu nam châm vĩnh cửu đã giảm 4%, xuống còn 58,1 triệu kg trong giai đoạn từ tháng 4 năm ngoái đến tháng 3 năm nay.
Quy trình cấp phép mới này kéo dài thời gian mua hàng thêm ít nhất ba tháng, tạo ra gánh nặng thủ tục và rủi ro thương mại lớn cho các doanh nghiệp ngoại quốc khi phải bàn giao thông tin chi tiết về sản phẩm cuối cùng. Đặc biệt, các công ty trong lĩnh vực quốc phòng gần như không thể tiếp cận được nguồn nguyên liệu này do các hạn chế về an ninh quốc gia từ phía Trung Quốc.
Tình trạng khan hiếm không chỉ dừng lại ở nam châm mà còn lan sang các hợp chất đất hiếm trung gian dùng trong công nghệ cao, với giá trị xuất khẩu tổng thể giảm 17%. Khối lượng xuất khẩu các oxit như yttrium, dysprosium và terbium lần lượt sụt giảm từ 53% đến 65%.
Trước thực trạng này, các tập đoàn lớn như Oerlikon Surface Solutions của Thụy Sĩ hay tập đoàn quốc phòng Lockheed Martin của Mỹ buộc phải tìm kiếm giải pháp thay thế bằng cách sử dụng kho dự trữ, tái chế hoặc thiết kế lại hệ thống để loại bỏ các vật liệu nhạy cảm này. Ngược lại, một số doanh nghiệp nhỏ như Nanalysis Scientific của Canada lại xem thách thức này là cơ hội để cải tiến khoa học vật liệu, giúp tạo ra các loại nam châm mới có chi phí thấp hơn mà vẫn đáp ứng nhu cầu sản xuất thiết bị y tế.
Sự bất ổn kéo dài từ nguồn cung Trung Quốc đang thúc đẩy các quốc gia phương Tây đẩy nhanh tiến độ xây dựng một chuỗi cung ứng độc lập. Các công ty đối thủ như Lynas của Australia, Neo Performance Materials của Canada hay Energy Fuels của Mỹ đều đang tích cực vận hành các dây chuyền phân tách đất hiếm nặng tại Estonia và Mỹ nhờ các thỏa thuận bảo hộ giá từ chính phủ.
Ngoài ra, việc đạo luật ủy quyền quốc phòng Mỹ chính thức cấm đất hiếm Trung Quốc xuất hiện trong các hệ thống quân sự từ ngày 1/1/2027 được dự báo sẽ tạo ra một cuộc cạnh tranh khốc liệt nhằm tranh giành các nguồn nguyên liệu thay thế. Xu hướng dịch chuyển sản xuất sang các quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan cũng đang được các quỹ đầu tư ưu tiên để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao về nguồn cung ứng nam châm an toàn về mặt địa chính trị.
Theo Nikkei Asia
