Từ một phóng viên truyền hình ở Thượng Hải, Tào Quốc Vĩ bước vào thế giới tài chính Mỹ, rồi trở thành CEO của Sina và kiến tạo Weibo – một trong những nền tảng mạng xã hội có ảnh hưởng lớn nhất Trung Quốc.
Trong thế giới công nghệ Trung Quốc, những cái tên như Mã Vân (Jack Ma), Mã Hóa Đằng (Pony Ma) hay Lý Ngạn Hoành (Robin Li) thường được nhắc đến như những nhà sáng lập đã xây dựng đế chế từ con số không. Tào Quốc thuộc mẫu doanh nhân khác: ông không sáng lập ra Sina, nhưng đã từng bước đi lên từ vị trí phụ trách tài chính, tham gia định hình chiến lược và cuối cùng trở thành người dẫn dắt cuộc chuyển đổi quan trọng nhất của công ty – từ cổng thông tin điện tử truyền thống sang mạng xã hội.
Từ phóng viên đến nhà quản trị tài chính
Tào Quốc Vĩ (Charles Chao) sinh năm 1965 tại Thượng Hải. Ông tốt nghiệp khoa Báo chí, Đại học Phục Đán, làm phóng viên tại Đài Truyền hình Thượng Hải, rồi sang Mỹ du học và chuyển hướng sang lĩnh vực kinh doanh.
Tại Mỹ, ông lấy bằng thạc sĩ báo chí ở Đại học Oklahoma, sau đó học tiếp chuyên ngành kế toán tại Trường Kinh doanh thuộc Đại học Texas ở Austin, nhận bằng thạc sĩ kế toán chuyên nghiệp. Ông cũng từng làm việc tại PwC, một trong những hãng kiểm toán và tư vấn lớn nhất thế giới, với công việc liên quan đến kiểm toán và tư vấn kinh doanh cho các doanh nghiệp công nghệ cao ở Thung lũng Silicon.
Sự chuyển hướng này tạo nên một tổ hợp kỹ năng ít thấy ở các lãnh đạo Internet: nền tảng báo chí giúp ông hiểu cách nội dung được sản xuất, phân phối và tác động đến công chúng; kiến thức kế toán, tài chính lại giúp ông đọc được cấu trúc doanh nghiệp, dòng tiền và những rủi ro đằng sau các quyết định kinh doanh.
Tháng 9/1999, Tào Quốc Vĩ về nước gia nhập Sina của Vương Chí Đông, khi công ty đang xây dựng vị thế trong làn sóng Internet đầu tiên tại Trung Quốc. Ông bắt đầu với chức Phó chủ tịch phụ trách tài chính, sau đó lần lượt đảm nhiệm các vị trí giám đốc tài chính (CFO), đồng giám đốc vận hành (COO), chủ tịch kiêm CFO. Tháng 5/2006, ông chính thức trở thành CEO của Sina thay nhà sáng lập Vương Chí Đông.
Con đường thăng tiến ấy không đơn thuần là kết quả của thâm niên. Sina từng trải qua những bất ổn về sở hữu và quản trị, trong đó các vị trí lãnh đạo thay đổi nhiều lần. Người có thể nắm được những con số tài chính, hiểu hoạt động nội bộ và đồng thời nhìn thấy hướng phát triển của ngành sẽ có lợi thế lớn trong việc duy trì sự ổn định.
Tào Quốc Vĩ là người kín tiếng, nghiêm túc và cẩn trọng, khác với hình ảnh những ông chủ công nghệ thích xuất hiện trước công chúng. Đồng nghiệp đánh giá ông là nhà quản lý nghiêm khắc; các nhà đầu tư nhìn thấy một người làm kinh doanh theo nguyên tắc. Chính ông lại tự nhận mình là người khá cảm tính.
Sự kết hợp giữa vẻ ngoài thận trọng và khả năng đưa ra quyết định lớn khi cần thiết dần trở thành nét đặc trưng trong phong cách lãnh đạo của ông.
Cuộc chiến giữ Sina độc lập và bước ngoặt MBO
Năm 2005, Sina đối mặt với một trong những thử thách lớn nhất kể từ khi thành lập. Shanda Interactive Entertainment, công ty trò chơi trực tuyến do Trần Thiên Kiều lãnh đạo, âm thầm mua cổ phần và nắm khoảng 19,5% Sina, làm dấy lên nguy cơ thâu tóm.
Sina đáp trả bằng chiến thuật phòng thủ mang tên “viên thuốc độc” (poison pill): một cơ chế có thể làm pha loãng tỷ lệ sở hữu của bên muốn thâu tóm nếu họ tiếp tục mua cổ phần vượt ngưỡng quy định. Đây là một cuộc đấu về quyền kiểm soát doanh nghiệp theo luật và thông lệ thị trường vốn Mỹ, cho thấy các công ty Internet Trung Quốc niêm yết tại Mỹ đã bước vào một môi trường cạnh tranh tài chính ngày càng phức tạp.
Tào Quốc Vĩ khi ấy đang ở vị trí CFO. Kinh nghiệm với cấu trúc vốn, quản trị doanh nghiệp và thị trường chứng khoán giúp ông tích lũy hiểu biết về một vấn đề mà nhiều nhà sáng lập công nghệ thường không đặt lên hàng đầu: quyền kiểm soát doanh nghiệp có thể bị quyết định bởi cấu trúc cổ đông và những giao dịch trên thị trường, chứ không chỉ bởi sản phẩm hay lượng người dùng.
Bốn năm sau, ông thực hiện một bước ngoặt khác. Tháng 9/2009, Tào Quốc Vĩ dẫn đầu ban lãnh đạo Sina tiến hành thương vụ mua lại do ban điều hành thực hiện, gọi là MBO (management buy out). Nhóm quản lý sử dụng khoảng 180 triệu USD để mua lượng cổ phần tương đương khoảng 9,4% Sina, trở thành cổ đông lớn nhất của công ty.
MBO không đồng nghĩa với việc ông sở hữu toàn bộ Sina, nhưng giúp ban lãnh đạo có lợi ích tài chính trực tiếp hơn trong kết quả kinh doanh và tăng khả năng chủ động về chiến lược dài hạn. Với một công ty từng có cơ cấu cổ đông phân tán và trải qua nhiều xáo trộn, đây là thay đổi quan trọng.
Tào Quốc Vĩ giải thích rằng MBO có thể cải thiện năng lực ra quyết định dài hạn, tạo điều kiện để Sina đầu tư vào những lĩnh vực mới thay vì chỉ tập trung vào mô hình nội dung – quảng cáo vốn đã làm nên tên tuổi công ty.
Thương vụ ấy cũng đánh dấu sự chuyển đổi trong vai trò của ông. Từ một nhà quản lý được thuê để điều hành doanh nghiệp, ông trở thành người có lợi ích sở hữu lớn hơn gắn với tương lai của Sina. Tào Quốc Vĩ không phải nhà sáng lập ban đầu, nhưng từ đây, ông ngày càng mang dáng dấp của một doanh nhân khởi nghiệp lần thứ hai ngay trong chính công ty mình điều hành.
Weibo – canh bạc biến Sina thành một thế lực mạng xã hội
Tháng 8/2009, Sina ra mắt Weibo, dịch vụ tiểu blog cho phép người dùng đăng tải những thông điệp ngắn, chia sẻ thông tin và tương tác công khai với nhau. Sự xuất hiện của nền tảng này diễn ra trong bối cảnh các dịch vụ mạng xã hội và tiểu blog đang định hình lại Internet toàn cầu. Twitter là một hình mẫu nổi bật, nhưng Weibo phải phát triển trong môi trường ngôn ngữ, văn hóa và quản lý Internet riêng của Trung Quốc.
Với Sina, đây không chỉ là một sản phẩm mới. Nó đặt ra câu hỏi về tương lai của cả mô hình kinh doanh: nếu trước kia người dùng chủ yếu đến cổng thông tin để đọc nội dung do tòa soạn lựa chọn, thì giờ đây họ có thể tự đăng bài, theo dõi người nổi tiếng, bình luận và chia sẻ thông tin theo mạng lưới của riêng mình.
Tào Quốc Vĩ là người ủng hộ mạnh mẽ việc phát triển Weibo. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2009, ông cho biết mình luôn chủ trương thúc đẩy nền tảng này, bởi tin rằng nó đại diện cho hình thái truyền thông của thế hệ tiếp theo.
Đó là một quyết định có tính chiến lược. Sina vốn có lợi thế về tin tức, giải trí và lượng người dùng Internet lớn. Weibo cho phép công ty tận dụng mạng lưới nội dung sẵn có, đồng thời mở rộng sang mô hình do người dùng tạo nội dung. Người nổi tiếng, cơ quan truyền thông, doanh nghiệp, tổ chức xã hội và người dùng bình thường đều có thể xuất bản thông tin trên cùng một nền tảng.
Weibo nhanh chóng trở thành nơi diễn ra những cuộc trò chuyện công khai về đời sống, giải trí, kinh doanh và các sự kiện xã hội. Thay vì chỉ là một cổng thông tin cung cấp tin tức, Sina có thêm một mạng lưới tương tác mà người dùng quay lại thường xuyên để theo dõi, bình luận và chia sẻ.
Thành công ban đầu của Weibo giúp Tào Quốc Vĩ được chú ý rộng rãi. Năm 2011, ông được tạp chí Time đưa vào danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất thế giới. Khi đó, Weibo đã vượt mốc 100 triệu tài khoản đăng ký, dù số tài khoản đăng ký không đồng nghĩa với số người dùng hoạt động thực tế.
Năm 2014, Weibo phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng trên Nasdaq. Theo hồ sơ chào bán, nền tảng này có 129,1 triệu người dùng hoạt động hằng tháng vào tháng 12/2013 và 143,8 triệu vào tháng 3/2014. Trong năm 2013, doanh thu đạt 188,3 triệu USD, nhưng công ty vẫn ghi nhận khoản lỗ ròng 38,1 triệu USD.
Những con số ấy phản ánh cả tiềm năng lẫn bài toán của Weibo. Tăng trưởng người dùng có thể tạo ra sức ảnh hưởng lớn, nhưng để biến sức ảnh hưởng thành lợi nhuận bền vững, doanh nghiệp còn phải giải quyết bài toán quảng cáo, thương mại hóa và chi phí vận hành.
Weibo cũng không đơn thuần là một bản sao của Twitter. Nó phát triển theo môi trường Internet Trung Quốc, nền tảng phải tuân thủ các quy định quản lý nội dung trong nước. Điều đó vừa định hình cách Weibo vận hành, vừa đặt ra giới hạn đối với khả năng tự do phát triển của không gian thảo luận công khai.
Dù vậy, ở thời điểm Weibo bùng nổ, Tào Quốc Vĩ đã chứng minh rằng một lãnh đạo không cần là người sáng lập ban đầu mới có thể tạo ra bước ngoặt công nghệ. Điều quan trọng là nhận ra khi nào mô hình cũ bắt đầu mất lợi thế và dám phân bổ nguồn lực cho một hình thái kinh doanh mới.
Từ nhà điều hành đến người kiểm soát Sina
Sau khi Weibo trở thành một trong những nền tảng xã hội lớn của Trung Quốc, Tào Quốc Vĩ tiếp tục củng cố vị thế của mình trong cấu trúc sở hữu Sina.
Tháng 7/2020, New Wave – công ty do ông kiểm soát – đưa ra đề nghị mua lại toàn bộ cổ phần Sina mà nhóm này chưa sở hữu, với giá 41 USD/cổ phiếu. Đến tháng 9 cùng năm, hai bên công bố thỏa thuận giao dịch với mức định giá vốn chủ sở hữu khoảng 2,59 tỷ USD.
Thương vụ hoàn tất vào tháng 3/2021. Sina trở thành công ty con thuộc sở hữu toàn bộ của công ty mẹ và chấm dứt tư cách doanh nghiệp niêm yết công khai trên Nasdaq.
Việc đưa Sina rời sàn chứng khoán Mỹ là một bước ngoặt khác trong sự nghiệp Tào Quốc Vĩ. Sau hơn hai thập niên điều hành một doanh nghiệp Internet gắn với thị trường vốn quốc tế, ông chuyển Sina sang mô hình sở hữu tư nhân. Quyết định này diễn ra trong bối cảnh các công ty công nghệ Trung Quốc phải cân nhắc nhiều yếu tố, từ định giá cổ phiếu, yêu cầu công bố thông tin đến môi trường quan hệ Mỹ – Trung.
Ở góc độ quản trị, thương vụ cũng làm nổi bật một đặc điểm xuyên suốt trong con đường của Tào Quốc Vĩ: ông không chỉ quan tâm đến việc tạo ra sản phẩm mới, mà còn chú trọng cách doanh nghiệp được sở hữu, tài trợ và kiểm soát. Từ cuộc chiến chống nguy cơ thâu tóm năm 2005, thương vụ MBO năm 2009 đến việc tư nhân hóa Sina năm 2021, cấu trúc vốn luôn là một phần trong chiến lược của ông.
Di sản của một doanh nhân không ồn ào
Tào Quốc Vĩ không có hình ảnh một nhà truyền giáo công nghệ như Steve Jobs, cũng không xây dựng thương hiệu cá nhân nổi bật như Jack Ma. Ông xuất hiện trước công chúng ít hơn nhiều doanh nhân cùng thời, phong cách giao tiếp thường thận trọng, cân nhắc kỹ lưỡng.
Nhưng nhìn vào hành trình của ông, có thể thấy một kiểu năng lực lãnh đạo riêng: hiểu nội dung nhưng không bị giới hạn bởi tư duy của người làm truyền thông; nắm tài chính nhưng không chỉ nhìn doanh nghiệp qua những con số; và sẵn sàng thay đổi mô hình kinh doanh khi nhận ra một nền tảng mới có thể định hình lại thị trường.
Điểm đáng chú ý nhất không phải là Tào Quốc Vĩ đã biến Sina thành một doanh nghiệp không có đối thủ. Trên thực tế, Weibo phải cạnh tranh với các nền tảng khác, đặc biệt là WeChat và hệ sinh thái ứng dụng di động phát triển mạnh tại Trung Quốc. Thói quen người dùng thay đổi, thị trường quảng cáo biến động và yêu cầu quản lý nội dung ngày càng phức tạp đều khiến vị thế của mạng xã hội này không thể mặc nhiên được bảo đảm.
Di sản của ông vì thế cần được nhìn nhận một cách cân bằng. Weibo đã thay đổi cách hàng trăm triệu người dùng Trung Quốc chia sẻ thông tin và tương tác công khai trên Internet. Nhưng thành công của nền tảng cũng cho thấy giới hạn của mô hình mạng xã hội: quy mô người dùng lớn không tự động bảo đảm lợi nhuận, còn sức ảnh hưởng xã hội luôn đi kèm trách nhiệm quản trị và những ràng buộc của môi trường hoạt động.
Tào Quốc Vĩ là một ví dụ điển hình về doanh nhân trưởng thành từ bên trong tổ chức. Ông không tạo ra Sina, nhưng đã giúp công ty bước qua một giai đoạn chuyển đổi quan trọng; không phải người đầu tiên nghĩ đến tiểu blog, nhưng đã nhận ra giá trị chiến lược của nó đối với tương lai Sina; không chỉ điều hành hoạt động kinh doanh, mà còn nhiều lần thay đổi cấu trúc sở hữu để tăng quyền chủ động.
Trong ngành công nghệ, người tạo ra sản phẩm đầu tiên thường được nhớ đến nhiều nhất. Nhưng đôi khi, người quyết định một doanh nghiệp có dám chuyển hướng hay không mới là người định hình số phận của nó. Với Sina, Tào Quốc Vĩ chính là người đã đặt cược vào sự chuyển hướng ấy – và Weibo là dấu ấn lớn nhất của canh bạc đó.
