Người đứng sau TikTok và “cỗ máy” khiến hàng tỷ người không thể ngừng lướt

Trương Nhất Minh không bắt đầu bằng mạng xã hội. Ông cũng không phải người tạo ra video ngắn. Thứ ông thực sự xây dựng là một cỗ máy có khả năng hiểu người dùng muốn xem gì và phân phối đúng thứ đó tới đúng người.

Từ ý tưởng ấy, một hệ sinh thái sản phẩm lần lượt xuất hiện: Toutiao, Douyin, TikTok và hàng loạt ứng dụng khác. ByteDance thậm chí được Reuters gọi là một “App Factory” – “nhà máy ứng dụng” – bởi khả năng liên tục tạo ra những sản phẩm mới dựa trên nền tảng thuật toán đề xuất.

Năm 2026, Trương Nhất Minh đã trở thành người giàu nhất Trung Quốc theo bảng xếp hạng Hurun, với tài sản ước tính khoảng 550 tỷ NDT (gần 80 tỷ USD).

Nhưng tiền bạc không phải phần thú vị nhất trong câu chuyện của ông. Điều đáng chú ý hơn là cách một kỹ sư phần mềm có tính cách hướng nội đã tạo ra một mô hình kinh doanh khác hẳn những “đại gia Internet” thế hệ trước của Trung Quốc.

Nếu Mã Hóa Đằng xây dựng Tencent từ mạng xã hội và trò chơi, Mã Vân xây Alibaba từ thương mại điện tử, thì Trương Nhất Minh xây ByteDance từ thuật toán phân phối thông tin.

Và chính thuật toán ấy cuối cùng đã đưa ông từ Bắc Kinh tới trung tâm của cuộc cạnh tranh công nghệ giữa Trung Quốc và phương Tây.

Từ kỹ sư phần mềm đến người sáng lập ByteDance

Trương Nhất Minh (Zhang Yiming) sinh năm 1983 tại Phúc Kiến. Ông học tại Đại học Nam Khai, Thiên Tân, rồi bước vào lĩnh vực công nghệ với tư cách một kỹ sư phần mềm.

Những năm đầu sự nghiệp của ông không có vẻ gì đặc biệt nếu đặt cạnh những câu chuyện khởi nghiệp hào nhoáng sau này.

Trương Nhất Minh từng làm việc tại Kuxun và Microsoft. Năm 2009, ông thành lập “99fang”, một công ty chuyên về tìm kiếm thông tin bất động sản.

Chính giai đoạn này đã hình thành một trong những tư duy quan trọng nhất của Trương Nhất Minh: thông tin có giá trị, nhưng cách phân phối thông tin còn quan trọng hơn.

Internet lúc ấy đã có hàng triệu trang web, hàng triệu bài viết và vô số dữ liệu. Vấn đề không còn là “có thông tin hay không”, mà là người dùng sẽ nhìn thấy thông tin nào trước. Câu hỏi đó trở thành nền tảng cho sự nghiệp của Trương Nhất Minh.

Năm 2012, ông thành lập ByteDance. Sản phẩm đầu tiên tạo tiếng vang lớn của công ty là Toutiao (Tiêu đề hôm nay) – một ứng dụng tin tức sử dụng thuật toán để lựa chọn và phân phối nội dung cho từng người dùng.

Đây là một thay đổi quan trọng. Các cổng thông tin truyền thống quyết định: “Hôm nay mọi người nên đọc những gì?”. Còn Trương Nhất Minh muốn máy móc trả lời câu hỏi khác: “Riêng người này, ngay lúc này, có thể muốn đọc gì?”.

Đó là sự khác biệt giữa biên tập nội dung và cá nhân hóa nội dung. ByteDance đặt cược vào vế thứ hai.

Không xây mạng xã hội, xây “cỗ máy phân phối sự chú ý”

Trương Nhất Minh từng giải thích rất rõ triết lý của ByteDance: công ty không đơn thuần là một “nhà máy ứng dụng”, mà muốn biến trí tưởng tượng thành hiện thực.

Năm 2019, nhân kỷ niệm bảy năm thành lập ByteDance, ông gọi công ty của mình là một tập thể “thực dụng nhưng lãng mạn”. Theo ông, “thực dụng” không có nghĩa là chỉ làm những việc dễ dàng. Thực dụng là làm điều đúng đắn; còn “lãng mạn” là có khả năng tưởng tượng ra những điều chưa tồn tại rồi tìm cách biến chúng thành hiện thực.

Đây là một cách mô tả khá chính xác về ByteDance. Công ty có vẻ cực kỳ lạnh lùng: đo lường hành vi người dùng; thử nghiệm A/B; phân tích dữ liệu; tối ưu thuật toán; liên tục thay đổi sản phẩm.

Nhưng phía sau hệ thống kỹ thuật khô khan đó lại là một tham vọng rất “lãng mạn”: Biến một chiếc điện thoại trở thành một cửa sổ nhìn ra toàn thế giới? Trương Nhất Minh từng hình dung TikTok/Douyin theo cách gần như vậy: màn hình điện thoại giống một ô cửa, qua đó người dùng có thể nhìn thấy một thế giới phong phú và đầy màu sắc.

Chính sự kết hợp giữa dữ liệu, thuật toán và trí tưởng tượng đã trở thành DNA của ByteDance.

Douyin: nước cờ biến ByteDance thành gã khổng lồ

Nếu Toutiao chứng minh thuật toán có thể thay đổi cách con người đọc tin tức, thì Douyin chứng minh thuật toán có thể thay đổi cách con người tiêu thụ video.

Năm 2016, ByteDance tung ra Douyin. Ban đầu, video ngắn không phải một ý tưởng mới. YouTube đã có video; Facebook và Instagram cũng có video; nhiều ứng dụng khác cũng từng thử nghiệm video ngắn.

Nhưng ByteDance nhìn vấn đề khác đi. Thay vì để người dùng chủ động tìm kiếm video, Douyin để thuật toán chủ động tìm người xem cho video.

Thay vì hỏi: “Bạn muốn xem gì?”, hệ thống có thể quan sát: “Bạn vừa xem gì, xem bao lâu, bỏ qua thứ gì, xem lại thứ gì, và sau đó muốn xem gì?”. Mỗi cú vuốt màn hình trở thành một tín hiệu.

Mỗi giây người dùng dừng lại trên một video trở thành dữ liệu. Mỗi lần xem lại trở thành một gợi ý cho thuật toán. Và hàng tỷ tín hiệu như vậy tạo thành một cỗ máy ngày càng hiểu người dùng hơn. Đó là thứ khiến TikTok khác biệt.

Nước cờ tỷ USD: đưa TikTok ra thế giới

Nhưng Trương Nhất Minh sớm hiểu một điều: thị trường Trung Quốc không phải toàn bộ thế giới. Muốn trở thành một công ty Internet thực sự toàn cầu, ByteDance phải bước ra khỏi Trung Quốc.

Năm 2017, công ty đưa TikTok ra thị trường quốc tế. Cũng trong năm đó, ByteDance mua Musical.ly - một ứng dụng mạng xã hội video ngắn của Trung Quốc, rất nổi tiếng trong giới trẻ quốc tế - với giá được các nguồn tin khi ấy ước tính khoảng 800 triệu đến 1 tỷ USD.

Đây là một thương vụ cực kỳ quan trọng. Musical.ly đã có một cộng đồng người dùng trẻ lớn tại Mỹ và nhiều thị trường phương Tây. ByteDance có thuật toán, công nghệ và kinh nghiệm vận hành Douyin; Musical.ly có mạng lưới người dùng quốc tế. Hai thứ ghép lại tạo thành một sản phẩm mới.

Tháng 8/2018, Musical.ly được hợp nhất với TikTok. Tài khoản, nội dung và cộng đồng người dùng được chuyển sang nền tảng TikTok. Đây chính là thời điểm TikTok thực sự bước vào sân chơi toàn cầu.

Điều đáng nói là Trương Nhất Minh không chọn cách đơn giản là đem nguyên Douyin sang nước ngoài. Ông hiểu rằng công nghệ có thể toàn cầu hóa, nhưng văn hóa thì không thể sao chép nguyên xi.

Thuật toán có thể học người dùng Mỹ khác với người dùng Trung Quốc. Nội dung, xu hướng, âm nhạc và hành vi tiêu dùng cũng khác nhau. Vì vậy, TikTok trở thành một phiên bản quốc tế của mô hình Douyin, chứ không đơn giản là “Douyin bằng tiếng Anh”. Đó là một trong những quyết định chiến lược quan trọng nhất trong lịch sử công ty.

Bí mật lớn nhất: Trương Nhất Minh không ám ảnh quyền lực cá nhân

Có một đặc điểm khiến Trương Nhất Minh khác nhiều tỷ phú công nghệ. Ông không thích biến mình thành biểu tượng. Trong văn hóa doanh nghiệp ByteDance, ông từng khuyến khích cách giao tiếp tương đối bình đẳng, coi trọng năng lực hơn chức danh và xuất thân. Nhưng điều đáng chú ý hơn là ông không coi mình là người duy nhất có thể điều hành công ty.

Tháng 5/2021, khi ByteDance đang phát triển mạnh, Trương Nhất Minh bất ngờ tuyên bố rời vị trí CEO. Ông cho biết muốn tập trung vào chiến lược dài hạn, văn hóa doanh nghiệp, trách nhiệm xã hội, học hỏi và nghiên cứu những lĩnh vực mới thay vì tiếp tục điều hành công việc hàng ngày. Người kế nhiệm ông là Lương Nhữ Ba (梁汝波), một đồng sáng lập và bạn học đại học.

Cuối năm đó, ông tiếp tục rời vị trí chủ tịch ByteDance. Đối với nhiều nhà sáng lập, đây là điều rất khó tưởng tượng. Họ đã xây dựng công ty từ con số 0, nên thường muốn kiểm soát từng quyết định. Trương Nhất Minh lại lựa chọn cách khác: Thu nhỏ cái tôi để mở rộng quy mô tổ chức.

Đó không chỉ là một quyết định nhân sự. Nó phản ánh triết lý quản trị của ông: nếu doanh nghiệp phụ thuộc quá nhiều vào một cá nhân, doanh nghiệp đó chưa thực sự trưởng thành.

TikTok và cuộc chiến vượt khỏi phạm vi kinh doanh

Nhưng càng thành công, ByteDance càng không thể chỉ được nhìn như một công ty công nghệ. TikTok trở thành một trong những nền tảng Internet có ảnh hưởng nhất thế giới và đồng thời trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận về dữ liệu, an ninh quốc gia và quan hệ Mỹ - Trung.

Đây là nghịch lý lớn nhất trong sự nghiệp Trương Nhất Minh. Ông xây dựng một sản phẩm có tham vọng vượt qua biên giới quốc gia. Nhưng chính thế giới mà ông muốn kết nối lại bị các biên giới chính trị chia cắt. TikTok có thể là một sản phẩm toàn cầu về mặt công nghệ, nhưng nguồn gốc Trung Quốc của ByteDance khiến nó trở thành đối tượng đặc biệt nhạy cảm tại Mỹ và một số quốc gia khác.

Từ đây, Trương Nhất Minh không còn chỉ là một doanh nhân. Ông trở thành một nhân vật nằm giữa công nghệ, kinh doanh và địa chính trị. Đó là bài toán mà những thế hệ doanh nhân Internet trước đây ít phải đối mặt ở mức độ tương tự.

Nếu phải tìm một câu để mô tả tư duy của Trương Nhất Minh, có lẽ đó không phải là “thuật toán”, “TikTok” hay “tỷ phú”. Đó là: Làm điều đúng, thay vì điều dễ.

Trong bài phát biểu kỷ niệm bảy năm ByteDance, ông nhấn mạnh rằng “thực dụng” không đồng nghĩa với chạy theo lợi ích ngắn hạn. Ông coi việc đào sâu bản chất vấn đề, tôn trọng người dùng, chấp nhận sự đa dạng và dám thử nghiệm là những biểu hiện của tính thực dụng. Đây cũng là lý do ByteDance có khả năng liên tục thử nghiệm.

Một ứng dụng thất bại không nhất thiết là một thất bại hoàn toàn. Một ý tưởng không thành công có thể cung cấp dữ liệu cho ý tưởng tiếp theo. Công ty vận hành giống như một phòng thí nghiệm khổng lồ. Thử – đo – sửa – thử lại. Và ở trung tâm của phòng thí nghiệm ấy là thuật toán.

Từ “nhà máy ứng dụng” đến đế chế công nghệ

ByteDance ngày nay không còn chỉ là công ty đứng sau TikTok. Nó đã mở rộng sang thương mại điện tử, quảng cáo, game, điện toán đám mây, giáo dục và nhiều lĩnh vực khác. Nhưng TikTok vẫn là biểu tượng rõ nhất cho sức mạnh của mô hình mà Trương Nhất Minh tạo ra.

Điều đặc biệt là ông không tạo ra một công nghệ hoàn toàn mới. Ông kết hợp những công nghệ đã tồn tại thành một hệ thống mới. Internet đã tồn tại, video ngắn đã tồn tại, mạng xã hội đã tồn tại, điện thoại thông minh đã tồn tại, AI và machine learning đã tồn tại. Nhưng khi Trương Nhất Minh đặt tất cả chúng vào một hệ thống phân phối nội dung dựa trên thuật toán, kết quả lại hoàn toàn khác. Đó chính là năng lực quan trọng nhất của ông: Không nhất thiết phải phát minh ra từng viên gạch. Quan trọng là biết xây một tòa nhà mà người khác chưa nghĩ tới.

Người giàu nhất Trung Quốc nhưng vẫn đứng ngoài ánh đèn

Năm 2026, Trương Nhất Minh trở thành người giàu nhất Trung Quốc theo bảng xếp hạng của Hurun, với tài sản ước tính khoảng 5.500 tỷ nhân dân tệ. Nhưng điều đáng chú ý là ông vẫn giữ phong cách tương đối kín tiếng.

Không giống một số doanh nhân nổi tiếng thường xuyên xuất hiện trước công chúng, Trương Nhất Minh gần như biến mất khỏi sân khấu sau khi rời ByteDance.

Đây có thể là nghịch lý cuối cùng trong câu chuyện của ông. Một người tạo ra nền tảng khiến hàng tỷ người nhìn vào màn hình mỗi ngày lại không đặc biệt thích việc người khác nhìn vào mình.

Ông từng nói về việc “thu nhỏ bản thân, mở rộng tầm nhìn”. Có lẽ đó không chỉ là một câu nói về quản trị. Nó còn phản ánh cách Trương Nhất Minh nhìn chính mình. Ông không cố trở thành nhân vật lớn nhất trong ByteDance. Ông xây dựng một hệ thống đủ lớn để không cần ông xuất hiện mỗi ngày.

Di sản lớn nhất của Trương Nhất Minh

Nhìn lại con đường từ “99fang” đến Toutiao, từ Douyin đến TikTok, có thể thấy Trương Nhất Minh đã thực hiện một cuộc chuyển đổi rất sâu sắc. Ông không đơn thuần tạo ra một công ty Internet, mà thay đổi cách thông tin tìm đến con người.

Thế hệ Internet đầu tiên hỏi người dùng: “Bạn muốn tìm gì?”. Google xây dựng một cỗ máy để trả lời câu hỏi đó.

Facebook hỏi: “Bạn bè của bạn đang làm gì?”, Nhưng ByteDance đặt ra câu hỏi khác: “Chúng tôi hiểu bạn đủ rõ, chúng tôi có thể chủ động đưa thứ bạn muốn xem đến trước mặt bạn?”.

TikTok chính là câu trả lời. Và câu trả lời ấy đã làm thay đổi cả ngành truyền thông xã hội toàn cầu. Đó cũng là lý do Trương Nhất Minh xứng đáng được đặt bên cạnh những doanh nhân công nghệ lớn của Trung Quốc như Mã Hóa Đằng, Jack Ma (Mã Vân), Lôi Quân hay Nhậm Chính Phi.

Nhưng ông có một điểm khác biệt. Jack Ma xây dựng thị trường; Mã Hóa Đằng xây dựng mạng lưới kết nối; Lôi Quân xây dựng hệ sinh thái phần cứng - phần mềm; Nhậm Chính Phi xây dựng hạ tầng viễn thông.

Còn Trương Nhất Minh xây dựng một cỗ máy có khả năng quyết định mỗi người sẽ nhìn thấy gì tiếp theo. Đó là một quyền lực rất mới của thời đại số. Và cũng chính vì thế, câu chuyện Trương Nhất Minh chưa thể kết thúc ở TikTok.

Bởi khi AI ngày càng có khả năng hiểu con người, dự đoán sở thích và tạo ra nội dung, triết lý mà ông theo đuổi từ thời Toutiao – dùng công nghệ để hiểu nhu cầu của từng cá nhân và phân phối thứ phù hợp nhất tới họ – có thể sẽ còn trở nên quan trọng hơn.