close Đăng nhập

Xe tự lái chạy ở Việt Nam, ai chịu trách nhiệm nếu xảy ra tai nạn?

Sau khi VinFast lên kế hoạch thử nghiệm taxi tự lái cấp độ 4, nhiều người quan tâm tới điều kiện cấp phép, đánh giá an toàn và trách nhiệm pháp lý khi phương tiện vận hành không cần tài xế.

00:00
0:00
00:00
Tốc độ phát 1x

VinFast dự kiến thử nghiệm 200 taxi tự lái tại Cần Giờ, TP.HCM vào cuối năm 2027, sau khi được cơ quan chức năng chấp thuận. Ở cấp độ 4, xe có thể tự điều khiển mà không cần con người tiếp quản trong phạm vi hoạt động được thiết kế.

Vậy, các quốc gia đi trước đang quản lý xe tự lái như thế nào? Và khi tai nạn xảy ra, trách nhiệm pháp lý được xác định ra sao?

Mỹ: Nhà sản xuất phải chịu trách nhiệm do lỗi thiết kế

Tại Mỹ, chính quyền các bang chịu trách nhiệm cấp phép thử nghiệm và triển khai xe tự lái, trong khi Cơ quan An toàn giao thông Đường cao tốc Quốc gia (NHTSA) giám sát việc tuân thủ các tiêu chuẩn an toàn phương tiện liên bang.

California áp dụng quy trình gồm 3 giai đoạn: thử nghiệm có người lái an toàn, thử nghiệm không người lái và triển khai vận hành.

Xe tự lái Cruise của General Motors trong giai đoạn thử nghiệm tại San Francisco hồi tháng 9/2018. Ảnh: Reuters.
Xe tự lái Cruise của General Motors trong giai đoạn thử nghiệm tại San Francisco hồi tháng 9/2018. Ảnh: Reuters.

Theo quy định công bố tháng 4/2026, nhà sản xuất phải hoàn thành 50.000 dặm thử nghiệm (hơn 80.000 km) ở mỗi giai đoạn đối với xe hạng nhẹ. Doanh nghiệp còn phải cung cấp hồ sơ chứng minh an toàn của phần cứng, phần mềm và quy trình vận hành, đồng thời bảo đảm trách nhiệm tài chính tối thiểu 5 triệu USD (gần 130 tỷ đồng).

Muốn kinh doanh vận tải hành khách, doanh nghiệp cần đáp ứng thêm điều kiện cấp phép của Ủy ban Tiện ích công cộng California (CPUC).

Việc giám sát tiếp tục được thực hiện sau khi phương tiện đi vào hoạt động.

Tháng 9/2026, NHTSA mở cuộc kiểm tra việc Tesla tự chứng nhận mẫu taxi tự lái Cybercab đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn liên bang, sau khi hãng triển khai phương tiện tại Austin, Texas.

Ngày 11/11/2026, California cấm xe Waymo chạy không người lái trên đường cao tốc, sau các sự cố liên quan đến khu vực thi công và hoạt động điều tiết giao thông.

Waymo sau đó tạm dừng dịch vụ chở khách không người lái trên cao tốc tại các thị trường đang cung cấp dịch vụ này, nhưng vẫn tiếp tục thử nghiệm với nhân viên an toàn.

Về trách nhiệm khi xảy ra tai nạn, tại California, chủ xe hoặc doanh nghiệp vận hành có thể phải bồi thường nếu có sơ suất trong quá trình quản lý, khai thác phương tiện.

California cấm xe tự lái Waymo vận hành không người lái trên cao tốc từ tháng 11/2026 sau các sự cố tại khu vực thi công. Ảnh: Reuters.
California cấm xe tự lái Waymo vận hành không người lái trên cao tốc từ tháng 11/2026 sau các sự cố tại khu vực thi công. Ảnh: Reuters.

Nếu tai nạn liên quan đến lỗi thiết kế, phần cứng hoặc phần mềm, nhà sản xuất và đơn vị phát triển công nghệ cũng có thể chịu trách nhiệm. Với xe đang thử nghiệm, doanh nghiệp còn phải báo cáo các vụ va chạm gây thiệt hại về người hoặc tài sản cho cơ quan quản lý trong vòng 10 ngày.

Ngoài trách nhiệm bồi thường, doanh nghiệp có thể bị xử phạt hoặc đình chỉ hoạt động nếu không tuân thủ quy định an toàn. Tháng 10/2023, California đình chỉ giấy phép thử nghiệm không người lái và vận hành của Cruise, công ty phát triển xe tự lái thuộc General Motors (GM).

Đến tháng 9/2024, NHTSA phạt hãng này 1,5 triệu USD (gần 39 tỷ đồng) do báo cáo không đầy đủ thông tin về vụ tai nạn liên quan đến người đi bộ.

Trung Quốc: Chủ xe có thể yêu cầu nhà sản xuất hoàn trả tiền bồi thường

Khác với Mỹ, Trung Quốc xây dựng quy định chung cấp quốc gia, đồng thời cho phép các địa phương cụ thể hóa điều kiện triển khai.

Theo quy định có hiệu lực từ tháng 9/2021, xe tự lái phải được kiểm thử tại khu vực riêng và được tổ chức bên thứ 3 đánh giá chức năng trước khi tham gia giao thông công cộng. Doanh nghiệp cần có khả năng giám sát từ xa, ghi nhận dữ liệu sự cố và bảo đảm trách nhiệm bồi thường.

Để chuyển sang chở người hoặc hàng hóa, phương tiện phải hoàn thành ít nhất 240 giờ hoặc 1.000 km chạy thử ở chế độ tự lái trên khu vực dự kiến triển khai, không có vi phạm giao thông hoặc tai nạn thuộc trách nhiệm phía thử nghiệm.

Một kỹ thuật viên thử nghiệm xe tự lái tại Bắc Kinh, Trung Quốc hồi tháng 6/2024. Ảnh: Tân Hoa xã.
Một kỹ thuật viên thử nghiệm xe tự lái tại Bắc Kinh, Trung Quốc hồi tháng 6/2024. Ảnh: Tân Hoa xã.

Tại Trung Quốc, mỗi đợt thử nghiệm xe tự lái trên đường công cộng thường được cấp phép với thời hạn tối đa 18 tháng.

Một số địa phương tại Trung Quốc còn áp dụng các yêu cầu riêng. Tại Thâm Quyến, doanh nghiệp phải tích lũy ít nhất 30.000 km thử nghiệm và vận hành thử nghiệm thực tế trước khi xin phép cho xe chạy không có người ở vị trí lái.

Năm 2026, thành phố tiếp tục sửa đổi quy định, cho phép thử nghiệm xe tự lái hoàn toàn không có người trong xe.

Sau giai đoạn thử nghiệm, doanh nghiệp phải đáp ứng thêm các điều kiện về an toàn và cấp phép để đưa xe tự lái vào kinh doanh thương mại.

Về trách nhiệm bồi thường, Thâm Quyến quy định chủ sở hữu hoặc đơn vị quản lý xe phải bồi thường nếu phương tiện gây tai nạn khi đang chạy ở chế độ tự lái và được xác định có lỗi. Các đơn vị này cũng có thể bị xử lý nếu xe vi phạm quy định giao thông.

Nếu tai nạn do lỗi kỹ thuật hoặc phần mềm, bên đã bồi thường có thể yêu cầu nhà sản xuất hoặc đơn vị cung cấp công nghệ hoàn trả khoản tiền tương ứng với trách nhiệm của họ.

Tại Thượng Hải, quy định cũng cho phép yêu cầu đơn vị phát triển hệ thống tự lái hoặc nhà cung cấp thiết bị bồi hoàn nếu xác định lỗi thuộc về các bên này.

Ngoài việc bồi thường thiệt hại, xe tự lái gây tai nạn tại khu vực Phố Đông, Thượng Hải còn có thể bị đình chỉ hoạt động. Cụ thể, nếu kết quả điều tra xác định phía xe tự lái chịu từ 50% trách nhiệm trở lên trong vụ tai nạn, phương tiện có thể bị tạm dừng hoạt động để khắc phục các vấn đề an toàn.

Taxi tự lái vận hành thương mại không cần người giám sát tại khu vực Phố Đông, Thượng Hải. Ảnh: Modern China.
Taxi tự lái vận hành thương mại không cần người giám sát tại khu vực Phố Đông, Thượng Hải. Ảnh: Modern China.

Trường hợp tai nạn gây thương vong và phía xe chịu trách nhiệm chính hoặc toàn bộ, cơ quan quản lý có thể chấm dứt hoạt động của phương tiện hoặc các xe cùng mẫu. Với những vụ việc nghiêm trọng, hoạt động thử nghiệm của doanh nghiệp cũng có thể bị chấm dứt.

Quy định của Việt Nam về phương tiện giao thông thông minh

So với Mỹ và Trung Quốc, hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và triển khai xe tự lái tại Việt Nam chưa phổ biến. Tuy nhiên, Việt Nam đã từng bước xây dựng các quy định pháp luật liên quan đến phương tiện giao thông thông minh, tạo cơ sở cho việc quản lý và đưa công nghệ này vào ứng dụng.

Trao đổi với VietTimes, luật sư Trần Minh Hùng (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho biết Việt Nam đã bước đầu hình thành khung pháp lý quản lý phương tiện giao thông thông minh, bao gồm xe tự lái cấp độ 4.

Cụ thể, Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 xác định phương tiện giao thông thông minh là xe có khả năng tự động hóa một phần hoặc toàn bộ hoạt động điều khiển. Thông tư 53/2024/TT-BGTVT phân loại phương tiện theo các cấp độ tự động hóa từ 1 đến 5.

Bên cạnh đó, Nghị định 151/2024/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung cũng có quy định về thủ tục cấp phép hoạt động đối với phương tiện giao thông thông minh.

Theo luật sư Hùng, các quy định hiện hành đã tạo cơ sở cho việc quản lý phương tiện tự lái. Những nội dung chuyên biệt như thời gian thử nghiệm, quy trình đánh giá an toàn và điều kiện chuyển sang kinh doanh taxi tự lái cấp độ 4 cần tiếp tục được làm rõ.

luat-su-tran-minh-hung-3.jpg
Luật sư Trần Minh Hùng tại một tọa đàm về các vấn đề pháp lý tổ chức ở TP.HCM. Ảnh: NVCC.

Ai chịu trách nhiệm nếu xe tự lái gây tai nạn?

Một vấn đề được nhiều người quan tâm là xác định trách nhiệm khi phương tiện gây tai nạn trong lúc hệ thống tự động điều khiển.

Theo luật sư Hùng, Điều 601 Bộ luật Dân sự 2015 xác định ô tô là nguồn nguy hiểm cao độ. Tùy trường hợp, chủ sở hữu hoặc đơn vị được giao chiếm hữu, sử dụng phương tiện có thể phải bồi thường thiệt hại, kể cả khi không có lỗi.

Người ngồi trên taxi tự lái không phải chịu trách nhiệm nếu chỉ là hành khách và không tham gia điều khiển phương tiện.

Trường hợp tai nạn xuất phát từ thuật toán AI, phần mềm hoặc cảm biến, trách nhiệm của nhà sản xuất và đơn vị phát triển công nghệ sẽ được xem xét dựa trên nguyên nhân sự cố, quy định về sản phẩm có khuyết tật và quan hệ hợp đồng giữa các bên.

taxi-tu-lai-vinfast.png
Taxi tự lái của VinFast sẽ được thử nghiệm tại TP.HCM vào cuối năm 2027. Ảnh minh họa bởi AI.

Về trách nhiệm hình sự, luật sư Hùng cho biết AI không phải chủ thể bị truy cứu trách nhiệm theo pháp luật Việt Nam. Tuy nhiên, cá nhân liên quan đến quản lý kỹ thuật, vận hành hoặc giám sát phương tiện vẫn có thể bị xem xét nếu hành vi vi phạm và hậu quả đáp ứng các yếu tố cấu thành tội phạm.

Việc xác định nguyên nhân cần có dữ liệu vận hành đầy đủ, nhất là khi sự cố có thể liên quan đồng thời đến phần mềm, cảm biến và điều kiện giao thông.

1792823102789.png
Hệ thống AI giúp xe tự lái nhận diện phương tiện và xử lý tình huống giao thông, đồng thời ghi nhận dữ liệu phục vụ xác định nguyên nhân khi xảy ra sự cố. Ảnh: Vingroup.

Từ kinh nghiệm quốc tế, luật sư đề xuất Việt Nam nghiên cứu cơ chế thử nghiệm có kiểm soát dành riêng cho xe tự lái, với quy định cụ thể về quãng đường kiểm thử, giám sát từ xa và đánh giá an toàn.

Cùng với đó là việc hoàn thiện cơ chế lưu trữ, giám định độc lập dữ liệu vận hành, bảo hiểm trách nhiệm và điều kiện kinh doanh vận tải không có tài xế.

Theo luật sư, những quy định này sẽ giúp xác định rõ trách nhiệm của các bên, bảo vệ người tham gia giao thông và tạo cơ sở pháp lý cho doanh nghiệp phát triển, thương mại hóa công nghệ xe tự lái.

Thị trường số