Người từng đưa Sohu lên đỉnh cao Internet Trung Quốc giờ loay hoay mò đường trong kỷ nguyên AI

Từ tiến sĩ vật lý MIT đến người khởi nghiệp Internet

Trương Triều Dương (Charles Zhang) sinh năm 1964 tại Tây An. Khác với nhiều nhà sáng lập công nghệ Trung Quốc xuất thân từ ngành máy tính, con đường học vấn của ông bắt đầu từ vật lý.

Năm 1981, ông thi đỗ Đại học Thanh Hoa, theo học chuyên ngành vật lý. Sau khi tốt nghiệp năm 1986, Trương Triều Dương giành học bổng thuộc chương trình CUSPEA do nhà vật lý Mỹ gốc Hoa đoạt giải Nobel Lý Chính Đạo khởi xướng, sang Mỹ học tập.

Ông theo học tại Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), nhận bằng tiến sĩ năm 1993 và tiếp tục nghiên cứu sau tiến sĩ tại đây. Môi trường khoa học hàng đầu nước Mỹ giúp ông tiếp xúc với những chuyển động mới trong công nghệ, đặc biệt là sự phát triển của Internet và các cơ hội kinh doanh mà mạng toàn cầu có thể mở ra.

Thay vì tiếp tục nghiên cứu học thuật, Trương Triều Dương lựa chọn kinh doanh. Năm 1994, ông đảm nhiệm vai trò liên lạc khu vực châu Á - Thái Bình Dương cho MIT. Cuối năm 1995, ông trở về Trung Quốc làm đại diện tại thị trường này cho công ty Mỹ ISI.

Đó là thời điểm Internet thương mại tại Trung Quốc mới ở giai đoạn sơ khai. Hạ tầng mạng còn hạn chế, số người sử dụng ít và phần lớn doanh nghiệp chưa hình dung được cách kiếm tiền từ môi trường trực tuyến. Trương Triều Dương nhìn thấy cơ hội: Internet có thể thay đổi cách con người tiếp cận thông tin, kết nối với thế giới và tiêu dùng.

Năm 1996, ông thành lập Công ty Aitexin, tiền thân của Sohu. Đây là một trong những doanh nghiệp Internet Trung Quốc đầu tiên được xây dựng bằng vốn đầu tư mạo hiểm. Dự án nhận được sự ủng hộ của một số nhân vật có uy tín trong giới học thuật và công nghệ Mỹ, trong đó có Nicholas Negroponte, khi ấy là Giám đốc MIT Media Lab, và Edward Roberts, giáo sư Trường MIT Sloan.

Việc gọi vốn không hề dễ dàng. Trương Triều Dương phải liên tục di chuyển giữa New York, Boston và nhiều địa điểm khác để tìm nhà đầu tư. Có thời điểm, ông chỉ có một thẻ tín dụng, phải dùng tiền lương trả lãi, trong khi nhiều cuộc tiếp xúc đầu tư kết thúc bằng lời từ chối. Ông từng ví những email từ chối nhận được mỗi sáng như những viên đạn bắn tới. Sau nhiều tháng vận động, dự án cuối cùng cũng có được nguồn vốn cần thiết.

Sohu và sự hình thành thế hệ Internet đầu tiên

Ngày 25/2/1998, Aitexin chính thức ra mắt sản phẩm Sohu và đổi tên thành Công ty Sohu. Tên gọi này có nghĩa là “cáo tìm kiếm”, thể hiện ý tưởng giúp người dùng tìm thấy thông tin trong thế giới Internet ngày càng rộng lớn.

Sohu phát triển theo mô hình cổng thông tin điện tử (portal), tập hợp tin tức, giải trí, thể thao, tài chính và nhiều dịch vụ trực tuyến trên cùng một địa chỉ. Thay vì phải nhớ từng website riêng lẻ, người dùng có thể truy cập một cổng thông tin để tìm kiếm nội dung cần thiết.

Đây là mô hình phù hợp với giai đoạn Internet mới hình thành ở Trung Quốc. Khi số lượng website tăng nhanh nhưng công cụ tìm kiếm và thói quen sử dụng mạng chưa phát triển, một cổng thông tin tổng hợp có thể thu hút lượng người truy cập lớn, từ đó tạo doanh thu quảng cáo và các dịch vụ giá trị gia tăng.

Sohu nhanh chóng trở thành một trong những thương hiệu tiên phong, cùng Sina và NetEase tạo thành nhóm cổng thông tin có ảnh hưởng lớn nhất Trung Quốc.

Ngày 12/7/2000, Sohu niêm yết trên sàn Nasdaq của Mỹ. Sự kiện này đánh dấu bước trưởng thành của doanh nghiệp, đồng thời cho thấy các công ty Internet Trung Quốc có thể tiếp cận thị trường vốn quốc tế. Trương Triều Dương trở thành một trong những gương mặt nổi bật nhất của thế hệ doanh nhân Internet đầu tiên.

Trương Triều Dương không muốn Sohu chỉ là một website tin tức. Ông từng bước mở rộng hoạt động sang quảng cáo trực tuyến, trò chơi, tìm kiếm và các sản phẩm nội dung khác. Năm 2002, Sohu bắt đầu có lãi, đánh dấu bước chuyển từ một doanh nghiệp khởi nghiệp phụ thuộc vào vốn đầu tư sang công ty có khả năng tạo lợi nhuận.

Một hướng đi mang lại thành công đáng kể là trò chơi trực tuyến. Năm 2003, Sohu bắt đầu tham gia lĩnh vực này. Tháng 5/2007, công ty ra mắt trò chơi tự phát triển “Thiên Long Bát Bộ”, lấy cảm hứng từ tiểu thuyết võ hiệp của nhà văn Kim Dung. Sản phẩm nhanh chóng trở thành một trong những trò chơi trực tuyến nổi bật tại Trung Quốc.

Tháng 12/2007, bộ phận trò chơi được tách thành công ty độc lập Changyou. Ngày 2/4/2009, Changyou niêm yết trên Nasdaq, mở thêm một kênh huy động vốn quốc tế cho hệ sinh thái Sohu.

Sohu tiếp tục mở rộng sang lĩnh vực tìm kiếm với Sogou, phát triển công cụ tìm kiếm và các sản phẩm ngôn ngữ. Năm 2017, Sogou niêm yết trên Sở Giao dịch chứng khoán New York. Năm 2008, Sohu còn giành vị trí nhà cung cấp Internet chính thức cho Olympic Bắc Kinh.

Trong thời kỳ đỉnh cao, Sohu không đơn thuần là một trang tin mà đã trở thành tập đoàn Internet đa ngành, hoạt động trong truyền thông, quảng cáo, tìm kiếm và game trực tuyến. Những thành tựu này đưa Trương Triều Dương vào nhóm doanh nhân có ảnh hưởng lớn trong quá trình hình thành ngành công nghiệp Internet Trung Quốc.

Thời điểm ấy, Trương Triều Dương nhanh chóng trở thành gương mặt nổi bật của giới công nghệ Trung Quốc. Năm 1998, ông được Time Digital đưa vào danh sách 50 nhân vật có ảnh hưởng trong lĩnh vực kỹ thuật số thế giới. Năm 2003, Time xếp ông vào nhóm 15 chuyên gia công nghệ toàn cầu, còn BusinessWeek đưa ông vào danh sách 25 CEO thương mại điện tử hàng đầu thế giới.

Sai lầm chiến lược và cú hụt hơi trước Internet di động

Thành công của thế hệ cổng thông tin không đồng nghĩa với khả năng duy trì vị thế trong mọi giai đoạn phát triển của Internet.

Từ cuối những năm 2000, thị trường Trung Quốc bước vào cuộc chuyển đổi sâu sắc. Mạng xã hội, thương mại điện tử, điện thoại thông minh và nền tảng video bắt đầu thay đổi cách người dùng tiếp cận thông tin, giải trí và giao tiếp.

Những đối thủ mới nổi lên với tốc độ nhanh. Tencent xây dựng hệ sinh thái nhắn tin và mạng xã hội; Alibaba mở rộng thương mại điện tử; Baidu củng cố vị trí trong lĩnh vực tìm kiếm; Sina và NetEase cũng phải tìm cách thích nghi với môi trường cạnh tranh mới.

Sohu từng có lợi thế về thương hiệu, lượng người dùng và nội dung, nhưng không duy trì được tốc độ đổi mới tương xứng với những thay đổi của thị trường.

Trong cuộc phỏng vấn năm 2018, Trương Triều Dương thừa nhận một trong những điều khiến ông tiếc nuối nhất là đã quá chú trọng marketing mà chưa đầu tư đủ sâu vào sản phẩm.

Đây cũng là một trong những nguyên nhân quan trọng lý giải sự suy giảm vị thế của Sohu. Trong khi các đối thủ xây dựng được hệ sinh thái gắn chặt với Internet di động, Sohu vẫn loay hoay tìm kiếm một sản phẩm đủ sức tạo ra sức hút tương tự cổng thông tin từng làm nên tên tuổi của mình.

Khi người dùng chuyển từ máy tính cá nhân sang điện thoại thông minh, lợi thế cũ của Sohu dần mất đi. Người dùng không còn phải mở một cổng thông tin để đọc tin tức; họ có thể tiếp cận nội dung qua mạng xã hội, ứng dụng nhắn tin, nền tảng video và hệ thống đề xuất cá nhân hóa.

Cuộc cạnh tranh với những nền tảng có nguồn lực lớn hơn ngày càng khốc liệt. Sohu vẫn tồn tại, nhưng không thể tái lập vị thế dẫn đầu như thời kỳ hoàng kim. Năm 2020, công ty hoàn tất việc tư nhân hóa Changyou, đưa doanh nghiệp trò chơi này trở lại thành công ty con thuộc sở hữu hoàn toàn của tập đoàn.

Khủng hoảng cá nhân và sự trở lại của nhà sáng lập

Trong khi Sohu đối mặt với khó khăn kinh doanh, Trương Triều Dương cũng trải qua một giai đoạn khủng hoảng cá nhân.

Năm 2012, ông bị trầm cảm và phải tạm rời xa công việc điều hành. Trước đó, cuộc sống của ông gắn với danh vọng, sự chú ý của truyền thông và áp lực duy trì thành công. Ông từng thừa nhận bản thân quá coi trọng tiền bạc, danh tiếng và kết quả kinh doanh.

Biến cố sức khỏe tinh thần buộc ông nhìn lại cách sống và làm việc. Trong thời gian điều trị, ông tìm cách giảm áp lực, suy ngẫm về mục tiêu cá nhân và mối quan hệ giữa thành công với hạnh phúc.

Năm 2013, Trương Triều Dương trở lại công việc. Tuy nhiên, hình ảnh của ông đã thay đổi. Thay vì chỉ nói về tăng trưởng và cạnh tranh, ông đề cập nhiều hơn đến sự cân bằng, việc giảm bớt ham muốn và cách không để bản thân bị cuốn vào áp lực thành công.

Sự trở lại diễn ra đúng lúc Sohu cần một cuộc tái cơ cấu chiến lược. Trương Triều Dương đặt cược vào video trực tuyến, nội dung và các sản phẩm mới, hy vọng đưa công ty trở lại đường đua. Nhưng các đối thủ đã có ưu thế lớn về công nghệ, vốn, lượng người dùng và hệ sinh thái. Sohu tiếp tục hoạt động, song không còn là trung tâm của ngành Internet Trung Quốc như hai thập niên trước.

CEO livestream dạy tiếng Anh và giảng vật lý

Một trong những điểm khác biệt của Trương Triều Dương trong những năm gần đây là việc ông trực tiếp xuất hiện trên nền tảng video của công ty để dạy học.

Khoảng năm 2016, ông bắt đầu livestream dạy tiếng Anh. Hoạt động này ban đầu không phải một chiến dịch kinh doanh được hoạch định quy mô lớn. Theo chia sẻ với truyền thông năm 2026, ông mở livestream vì muốn nói chuyện nhiều hơn, duy trì nhịp sinh hoạt và điều chỉnh trạng thái tinh thần sau giai đoạn khó khăn.

Ông bắt đầu bằng việc xem các chương trình của CNN, nghe và lặp lại từng câu tiếng Anh. Sau đó, ông mở camera trò chuyện trực tiếp với người xem. Dần dần, hoạt động này trở thành chương trình thường xuyên trên Sohu Video.

Đến năm 2026, lớp học tiếng Anh của Trương Triều Dương đã duy trì khoảng 10 năm, với hơn 2.000 buổi phát sóng và tổng thời lượng vượt 110.000 phút. Nội dung không chỉ giới hạn ở ngôn ngữ. Ông sử dụng các bài báo tiếng Anh để thảo luận về địa chính trị, kinh tế, khoa học, công nghệ và các vấn đề quốc tế.

Cuối năm 2021, ông tiếp tục mở chương trình “Học vật lý cùng Trương Triều Dương”, đưa lĩnh vực từng theo đuổi tại Thanh Hoa và MIT trở lại đời sống thường nhật.

Trong cuộc phỏng vấn cuối năm 2025, ông cho biết đã dành nhiều thời gian hơn để trải nghiệm sản phẩm của Sohu, đọc phản hồi người dùng và tham gia thảo luận về hướng phát triển. Ông cũng nhắc lại sai lầm lớn nhất trong 27 năm khởi nghiệp: quá chú trọng quảng bá mà chưa dành đủ sự quan tâm cho chất lượng sản phẩm.

Sohu trước làn sóng AI: Chọn ứng dụng thay vì chạy đua

Bước vào kỷ nguyên AI, Trương Triều Dương lựa chọn cách tiếp cận tương đối thận trọng.

Tại Hội nghị Internet Thế giới năm 2025, ông cho biết Sohu không có kế hoạch lao vào cuộc đua phát triển mô hình ngôn ngữ lớn hay đầu tư toàn diện vào hạ tầng AI. Thay vào đó, công ty tập trung ứng dụng công nghệ vào hệ sinh thái nội dung, chẳng hạn tạo phụ đề cho các buổi livestream, tóm tắt video và hỗ trợ người dùng tiếp cận thông tin nhanh hơn.

Ông cho rằng AI có thể nâng cao hiệu suất, nhưng không nên phụ thuộc quá mức vào công nghệ. Khi nội dung do máy tạo ra ngày càng phổ biến, khả năng giao tiếp và biểu đạt chân thực của con người có thể trở thành giá trị khác biệt.

Tuy nhiên, thách thức kinh doanh vẫn rất lớn. Báo cáo tài chính Sohu công bố ngày 9/2/2026 cho thấy doanh thu cả năm 2025 đạt 584 triệu USD. Trong đó, trò chơi trực tuyến đóng góp 506 triệu USD, còn dịch vụ marketing đạt 60 triệu USD. Cơ cấu doanh thu cho thấy game vẫn là trụ cột tài chính, trong khi mảng truyền thông và quảng cáo chưa lấy lại vai trò như thời kỳ hoàng kim.

Ở tuổi 62, Trương Triều Dương vẫn giữ chức Chủ tịch kiêm CEO Sohu. Những buổi livestream tiếng Anh, bài giảng vật lý và sự hiện diện trực tiếp trên nền tảng của công ty là cách ông duy trì kết nối với người dùng, đồng thời tìm kiếm hướng phát triển mới cho Sohu.

Người mở đường nhưng không theo kịp cuộc chơi mới

Nhìn lại sự nghiệp của Trương Triều Dương, có thể thấy ông là một trong những doanh nhân có đóng góp đáng kể nhất trong giai đoạn khai sinh Internet thương mại Trung Quốc.

Thành tựu lớn nhất của ông không chỉ nằm ở việc xây dựng Sohu thành một doanh nghiệp niêm yết tại Mỹ, mà còn ở khả năng nhận ra tiềm năng của Internet khi thị trường trong nước gần như chưa có tiền lệ. Ông góp phần phổ biến mô hình cổng thông tin điện tử, tạo dựng một doanh nghiệp Internet đa ngành và mở đường cho thế hệ doanh nhân công nghệ Trung Quốc tiếp cận thị trường vốn quốc tế.

Nền tảng khoa học tại Thanh Hoa và MIT cũng tạo nên nét riêng trong chân dung Trương Triều Dương. Ông không đơn thuần là người kinh doanh theo xu hướng, mà còn có sự quan tâm lâu dài đến khoa học, tri thức và các vấn đề quốc tế. Việc duy trì lớp học tiếng Anh và chương trình giảng vật lý trong nhiều năm cho thấy đây không chỉ là hoạt động quảng bá hình ảnh nhất thời.

Tuy nhiên, di sản của ông cũng gắn liền với một bài học chiến lược: người tiên phong không đương nhiên là người chiến thắng trong những chu kỳ công nghệ tiếp theo.

Sohu đã đi đầu trong thời kỳ cổng thông tin, nhưng không tạo được bước chuyển đủ mạnh khi người dùng chuyển sang điện thoại thông minh, mạng xã hội và các nền tảng nội dung cá nhân hóa. Chính Trương Triều Dương cũng thừa nhận công ty từng quá chú trọng marketing mà chưa đầu tư tương xứng cho sản phẩm. Sự tự nhìn nhận này đáng chú ý, nhưng không thể đảo ngược thực tế rằng Sohu đã đánh mất vị thế dẫn dắt.

Ở góc độ cá nhân, hành trình của Trương Triều Dương cũng có khía cạnh đáng chú ý. Sau thời kỳ danh vọng và khủng hoảng sức khỏe tinh thần, ông tìm cách quay lại với tri thức, giảng dạy và những hoạt động đem lại ý nghĩa riêng. Đó có thể là lựa chọn giúp ông duy trì năng lượng và sự gắn bó với công chúng, dù chưa chắc tạo ra bước ngoặt cho doanh nghiệp.

Hơn ba thập niên trước, Trương Triều Dương trở về Trung Quốc với niềm tin Internet sẽ thay đổi cách con người tiếp cận thông tin. Ông đã góp phần biến niềm tin ấy thành một doanh nghiệp có ảnh hưởng lớn. Ngày nay, thử thách của ông không còn là đưa người Trung Quốc lên mạng, mà là tìm ra lý do để họ tiếp tục lựa chọn Sohu trong một thế giới Internet đã hoàn toàn khác.